OILA: Отбасы психологиясы оқулығы

OILA
Qarindoshlik rishtalari bilan uzviy bogʻlangan
birgalikda xoʻjalik yuritib, birga yashayotgan bir
guruh kishilar oila deyiladi.
Oila psixologiyasi fan sifatida oilaning ijtimoiy institut
maqomidagi faoliyatining ob'ektiv qonuniyatlarini, oilanikoh hamda qarindosh-urugʻchilik munosabatlarining
mexanizmlari va turmush tarziga oid konkret
vaziyatlarda oila a'zolari ijtimoiy xulqining namoyon
boʻlishini oʻrganadi.
Ijtimoiy psixologiya oila psixologiyasini oʻrganganda,
unga jamiyatning bir boʻgʻini, kichik ijtimoiy guruh
sifatida qaraydi.
Oila psixologiyasi
Oila psixologiyasi maqsadi:
fan sifatida oilaning ijtimoiy
institut maqomidagi
faoliyatining ob'ektiv
qonuniyatlarini, oila-nikoh
hamda qarindosh-urugʻchilik
munosabatlarining
mexanizmlari va turmush
tarziga oid konkret
vaziyatlarda oila a'zolari
ijtimoiy xulqining namoyon
boʻlishini oʻrganadi.
oila psixologiyasiga
doir eng muhim
bilimlarni berish va ular
asosida tegishli
malakalar va
koʻnikmalar
shakllantirib, yoshlarni
oilaviy hayotga
tayyorlashdan iboratdir.
Oila psixologiyasi
predmetini:
oila psixologiyasi-ga
doir eng muhim
bilimlarni berish va
ular asosida tegishli
malakalar va
koʻnikmalar
shakllantirib,
yoshlarni oilaviy
hayotga tayyorlashdan
iboratdir.
MODDALAR
KONSTITUSIYa VA OILA MUNOSABATLARI
XIV Bob
63-modda
Oila jamiyatning asosiy boʻgʻinidir hamda jamiyat va davlat muhofazasida boʻlish xuquqiga ega.
Nikoh tomonlarning ihtiyoriy roziligi va teng huquqligigiga asoslanadi.
64-modda
Ota-onalar oʻz farzandlarini voyaga etgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga majburdirlar. Davlat
va jamiyat etim bolalarni boqish, tarbiyalash va oʻqitishni ta'minlaydi, bolalarga bagʻishlangan
xayriya faoliyatlarini ragʻbatlantiradi.
65-modda
Farzandlar ota-onalarning nasl-nasabidan va fuqarolik holatidan qati nazar, qonun oldida tengdirlar.
Onalik va bolalik davlat tomonidan muhofaza qilinadi.
66-modda
Voyaga etgan, mehnatga layoqatli farzandlar oʻz ota-onalari haqida gʻamhoʻrlik qilishga
majburdirlar.
OILA TURLARI
1. Тўлиқлигига
кўра: тўлиқ,
нотўлиқ, қайта
тузилган.
2. Авлодлар сонига
кўра: нуклеар, кўп
табақали, кўп
табақали ва
мураккаб.
4. Ҳудудига кўра:
қишлоқ, шаҳар ва
аралаш.
3. Оила стажига
кўра: ёш оила, ўрта
ёшдаги оила, етук
ёшдаги оила,
қариялар оиласи.
5. Миллатига кўра:
бирмиллатли,
байналминал.
OILA TURLARI
6. Фарзандлар сонига
кўра: фарзандсиз,
1 фарзандли, 2-3
фарзандли, 4 ва ундан кўп
фарзандли.
7. Оила сонига кўра:
1 оилали, 2 оилали, 3 ва
ундан ортиқ.
9. Моддий таъминотига кўра:
бой-олигарх; яхши
таъминланган; ўрта
таъминланган; кам
таъминланган; ўта ночор
оилалар (“Темир дафтар”)
8. Кўп хотинлик –
полигения, кўп эрлик –
полиандрия.
10. Оиладаги етакчиликка кўра:
эр – етакчи; хотин – етакчи;
“Япон оиласи”: маълум
масалалар бўйича эр етакчи;
маълум масалалар бўйича хотин
етакчи бўлган оилалар.
11. ER-XOTIN YoShI ORASIDAGI FARQ:
3-5 YoShDAN 10
YoShGAChA OPTIMAL
21-30 YoShGAChA
– KYeSKIN FARQ
11-20
YoShGAChA KATTA
4
31+ YoShDAGI – JUDA
KATTA FARQ.
3
2
1
12. PSIXOLOGIK MUHITIGA KOʻRA:
1
2
3
4
• СОҒЛОМ МУҲИТЛИ ОИЛАЛАР;
• НОСОҒЛОМ МУҲИТЛИ ОИЛАЛАР;
• ЎТА НОСОҒЛОМ МУҲИТЛИ ОИЛАЛАР;
• КРИМИНОГЕН МУҲИТЛИ ОИЛАЛАР.
13. KYeLIN QAYeRDA YaShAShIGA KOʻRA:
ПАТРИЛОКАЛ - КУЁВНИКИДА;
МАТРИЛОКАЛ – ИЧКИКУЁВ;
АВТОНОМ – АЛОҲИДА ЯШАЙДИГАН;
14. NIKOHNI RASMIYLIGIGA KOʻRA:
ФХДЁ (ЗАГС)
ДИНИЙ НИКОҲ
ФУҚАРОЛИК ОИЛА
ФХДЁ+НИКОҲ
СИНОВ (ПРОБНЫЙ БРАК)
-Европа варианти
-Қорақолпоқ варианти
15. AKA-UKALAR OILASI:
АКА УЙЛАНАДИ. БИР ХОТИН БИЛАН БИР НЕЧА НАФАР АКАУКАЛАР ЯШАЙДИ. ҚАЙСИ КУНИ КИМ БИЛАН ТУНАШИНИ
АЁЛ ҲАЛ ҚИЛАДИ, ШУ САБАБЛИ БУНДАЙ ОИЛАДА АЁЛ
КАТТА ЕТАКЧИ МАВҚЕИГА ЭГА.
16
17
ОЛАМДАН ЎТГАН УКАСИНИ ОИЛАСИНИ
БОЛАЛАРИ БИЛАН АКАЛАРИДАН БИРИ ОЛИШИ
ВА УЛАРНИ ЎЗ ОИЛАСИДЕК ПАРВАРИШ ҚИЛИШИ
ШАРТ. Масалан: Бугунги кунда туркманларди,
тарихан ўзбекларда ҳам бўлган.
ЎЛИК АЁЛГА УЙЛАНИШ (аёллар ўта танқис бўлган
қабилаларда, эркак сўққи бош бўлиб ўтмаслиги учун
расман уйланган мақомга эга бўлиши учун ўлик аёлга
уйлантирилади).
Oilaning
etnopsixologik
xususiyatlari
va
etnohududiy
Oʻzbek oilasi
Rus oilasi
1. Oilada ierarxiya mavjud (keskin ifodalangan.
1. Oilada ierarxiya deyarli yoʻq (boʻlsa ham ayrimlarda va juda zaif
ifodalangan).
2. Erkak, oʻgʻillar statusi yuqori.
2. Ayol statusi yuqori. Erkak statusi oilada past.
3. Kattalar (yoshi)ga hurmat yuqori.
3. Kattalarga hurmat oʻrta darajada
4. Farzandlar koʻp masalalarda ota-ona maslahati va
rozilikni oladi.
4. Ota-onasidan bemaslahat va roziligisiz oʻzi mustaqil qaror qabul
qiladi.
5. Qariya ota-onalarini yolgʻiz tashlab ketishmaydi.
5. Qariyalarni qoldirib farzandlar oʻzga shaharlarga koʻchib
ketaveradi.
Oilaning etnopsixologik va etnohududiy xususiyatlari
Oʻzbek oilasi
Rus oilasi
6. Aka-uka, opa-singillar jipslashgan (aksariyat
oilalarda).
6. Aka-uka, opa-singillar soni koʻp emas, oz boʻlsa ham muntazam
bordi-keldi yoʻq.
7. Yaqin kishisi oʻlganda bosh kiyim kiyilishi shart.
7. Yaqin odami oʻtganda bosh kiyim echiladi.
8. Koʻmganda murda 3 m oq surupga oʻraladi va shu
surupda koʻmiladi.
8. Boshdan oyoq murda yangi kostyum-shimlarni kiyib koʻmiladi.
9. Nikohgacha qiz bolalarga jinsiy hayot kechirish
“TABU”.
9. Nikohgacha jinsiy hayot kechirish – norma
10. Toʻylarga yuzlab, minglab odamlar taklif qilinadi.
Taklif etilmaganlar ham kelaveradi.
10. Toʻylar tor doirada faqat taklif qilinganlar bilan oʻtkaziladi.
Oilaning funksiyalari
Iqtisodiy
Kommunikativ
Reproduktiv
Rekreativ
Tarbiyaviy
Regulyativ
Oilaning iqtisodiy funksiyasi
Oila iqtisodi, byudjeti, daromadini rejali sarflash,
kundalik xarajatga, zarur buyumlarga pul
ajratish, bir necha yildan soʻng olinadigan
narsalarga mablagʻ yigʻish, tejab roʻzgʻor
yuritishdan iborat
Oilaning reproduktiv funksiyasi
Oilaning muhim boʻlgan funksiya laridan yana
biri bu uning reproduktiv (jamiyatning biologik
uzluksizligini ta'minlash, bolalarni dunyoga
keltirish) funksiyasidir. Bu funksiyaning asosiy
mohiyati inson turini davom ettirishdan iboratdir.
Oilaning kommunikativ funksiyasi
Oilaning kommunikativ funksiyasi oila a'zolarining oʻzaro muloqot va
oʻzaro tushunishga boʻlgan ehtiyojini qondirishga xizmat qiladi. Insoniyat
taraqqiyotining hozirgi bosqichida fan-texnika taraqqiyotining yuksalib,
odamlarning kundalik hayotining urbanizasiyalashuvining (radio, televidenie,
video, kompyuter va boshqalar) ortib borishi, oilalarning tobora nuklearlashib
borayotganligi bilan oilaning kommunikativ funksiyasining ahamiyati, oila
a'zolarining bir-birlari bilan «odamlarcha» suhbatlashib olishning ahamiyati
tobora ortib bormoqda.
Oilaning tarbiyaviy funksiyasi
Oilaning muhim ahamiyatga ega boʻlgan
funksiyalaridan biri tarbiyalash funksiyasidir.
Bolalarning aqliy, jismoniy, axloqiy, estetik tarbiyasiga
oilada asos solinadi. Oila inson deb ataluvchi binoni
faqat poydevorini qoʻyish bilan cheklanmasdan, balki
uning soʻnggi gʻishti qoʻyilguncha javobgardir. .
Oilaning rekreativ funksiyasi
Oilaning rekreativ - oʻzaro jismoniy, ma'naviy va psixologik
yordam koʻrsatish, bir-birining salomatligini mustahkamlash, oila
a'zolari dam olishini tashkil etish funksiyasidir. Oila a'zolari
salomatligini mustahkamlash, oila a'zolarining dam olishini
tashkil etish, boʻsh vaqtlarni birgalikda oʻtkazishlarini tashkil
qilish bugungi kun oilasi mustahkamligi uchun muhim
ahamiyatga ega boʻlgan omillardan hisoblanadi.
Oilaning feliositologik funksiyasi
Hozirgi zamon oilasining tobora ahamiyati ortib
borayotgan funksiyalaridan biri uning felisitologik
funksiyasidir (italyancha «felisite» - baxt). Shaxsiy
baxtga erishishga intilish oilaviy munosabatlar tizimida
koʻp jihatdan hal qiluvchi boʻlib bormoqda.
Oilaning regulyativ funksiyasi
Oilaning regulyativ funksiyasi oila a'zolari oʻrtasidagi
oʻzaro munosabatlarni boshqarish tizimini, shuningdek
birlamchi ijtimoiy nazoratni, oilada ustunlik va obroʻni
amalga oshirishni oʻz ichiga oladi. Bunda kattalar
tomonidan yosh avlodni nazorat qilish va ularni moddiy
hamda ma'naviy tomondan qoʻllab-quvvatlash nazarda
tutiladi.
Oilaning relaksasiya funksiyasi
Hozirgi zamon oilasining eng asosiy
funksiyalaridan yana biri relaksasiya funksiyasidir.
Bu degani oila a'zolarining jinsiy, emosional
faoliyatini, ruhiy-jismoniy quvvatini, mehnat
qobiliyatini yana qayta tiklash demakdir
Oilaviy nizolarda kimlar ishtirok etayotganiga koʻra ularni
quyidagi asosiy turlarga ajratish mumkin:
er-xotin
oʻrtasidagi
nizolar;
qaynonakelin
oʻrtasidagi
nizolar;
qaynonakuyov
oʻrtasidagi
nizolar;
ovsinlar
oʻrtasidagi
nizolar;
ota-onalar va
farzandlar
oʻrtasida-gi
nizolar
Har birimiz oilada dunyoga kelamiz oilada shaxs sifatida
shakllanamiz va oila tomonidan kuzatilamiz.
Muammolar
1. Ажралишни ўсиши
2. Оғир жиноятларни
аёллар ва вояга етмаган
ёшларда кескин ўсиши
5. Мактабгача ёшдаги
болаларни арендага
(оналар томонидан)
ижарага берилиши
3. Суицидни ўсиши
Ўзбекистонда аёллар ва
болалар суицид кўплиги
6. Фохишабозликни
ўсиши (чет элда
ўзбекистонлик аёлларни
бу сохада сон жиҳатдан
етакчи ўринлардан
бирини эгаллаши)
4. Болаларни оналари
томонидан сотилиши
7. Оилада зўравонлик
(ЎзР – 2021 йил 36%
қотиллик оилада содир
бўлиши)
MUAMMOLAR
8. Психоген этиологияга
эга бўлган касаллик ва
ўлим (статистик
хисоблаб бўлмайдиган)
9. Оилада эркак
мавқеини (статус)
пасайиши ва буни
болалар тарбиясига
салбий таъсири
12. Жамиятда оилада
маҳаллада ижтимоий
назоратни бўшаши
10. Аёлларни
мардикорликка
чиқиши, наёмник
ҳарбийларга (ИГИЛ –
Сирия ва бошқ.)
умумий хотин бўлиши
13. Авлодлар (ота-она
ва фарзандлар ўртасида
хиссий яқинлик
заифлиги)
11. Инсон инсонлигини
сақлаши лозим.
Мустақиллик даврида
инсоний қадриятларни
қайта баҳолашнинг
оқибатида меҳр-мухаббат,
бурч, инсонийлик, миллий
ғурур, ватанпарварлик ва
бошқаларни заифлашиши,
натижасида моддий бойлик
етакчи бўлиб олдингиларни
барчасини ўзига
бўйсиндириши
кузатилмоқда. “Пул бўлса
чангалда шўрва”
14. Жамиятда энг
ачинарлиси мандатда
коррупция гуллагани,
ваҳоланки мактаб
оиладани кейин энг
муҳим тарбия ўчоғидир.