O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI OLIY TA’LIM TIZIMI KADRLARINI QAYTA TAYYORLASH VA MALAKASINI OSHIRISH INSTITUTI “Himoyaga tavsiya etaman” Oliy ta’lim tizimi kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti direktori o‘rinbosari _________________ I.Isomov “___”____________ 2025 yil “Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat” yo‘nalishi tinglovchisi MOKSUDOV ISLOMBEK MOKSUD O‘G‘LI “MUSULMON MAKTABLARI VA UNDA TA’LIM-TARBIYA MAZMUNI” MODULINI O’QITISH METODIKASI MAVZUSIDAGI BITIRUV ISHI Ilmiy rahbar: s.f.d., professor, Sirojov Oybek Ochilovich Toshkent – 2025 1 MUNDARIJA KIRISH 3 1-BOB. MUSULMON MAKTABLARINING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI 1.1. 1.2. Dastlabki 7 musulmon maktablari: maktab va madrasalar……….. 7 Musulmon maktablarida tarbiya jarayoni…………………….. 16 II-BOB. ZAMONAVIY MUSULMON MAKTABLARI VA ULARNING O‘QITISH USULLARI……………………… 2.1. 27 Innovatsion ta’lim texnologiyalarining ta’rifi va turlari……….. 27 2.2. Ta’lim jarayonida interfaol metodlardan foydalanish……………... 36 XULOSA VA TAKLIFLAR 51 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 47 2 KIRISH Bitiruv ishi mavzusining dolzarbligi va uning asoslanishi. Hozirgi kunda ta’lim tizimi rivojlanayotgan globallashuv jarayonlari bilan uyg‘unlashgan holda an’anaviy va zamonaviy yondashuvlarni o‘zida mujassam etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, “Musulmon maktablari va unda ta’lim-tarbiya mazmuni” mavzusini o‘rganish dolzarb hisoblanadi. Islom dini ta’lim va tarbiyaga katta e’tibor qaratgan bo‘lib, bu jarayon musulmon maktablari orqali rivojlangan. Ushbu maktablar nafaqat diniy bilim beruvchi muassasa, balki jamiyatda axloqiy qadriyatlarni shakllantiruvchi muhim ta’lim maskanlari sifatida ham ahamiyat kasb etgan. Musulmon maktablarining o‘rganilishi tarixiy va pedagogik nuqtayi nazardan muhim bo‘lib, ularning rivojlanish bosqichlari, o‘qitish uslublari va ta’lim-tarbiya jarayonidagi o‘ziga xos jihatlarni tahlil qilish bugungi kun uchun ham dolzarb sanaladi. Ayniqsa, islomiy ta’limni zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirish masalasi alohida e’tibor talab qiladi. Bugungi kunda musulmon maktablari an’anaviy islom ta’limi bilan zamonaviy o‘qitish usullarini uyg‘unlashtirishga harakat qilmoqda. Shu sababli, ularning o‘quv dasturlari, o‘qitish metodlari va tarbiya jarayonining samaradorligi ilmiy asosda o‘rganilishi lozim. Shuningdek, mazkur mavzu islomiy ta’lim muassasalarining dunyo miqyosidagi rivojlanish tajribasini tahlil qilish va milliy ta’lim tizimiga mos innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqish imkoniyatini yaratadi. Mavzuning ilmiy asoslanganligi Qur’on va hadislar, fiqhiy manbalar hamda tarixiy hujjatlar asosida musulmon maktablarining o‘qitish usullari va ta’limtarbiya jarayonlarini chuqur o‘rganish imkoniyatini beradi. Shuningdek, pedagogika va psixologiya fanlarining ilg‘or yondashuvlari asosida musulmon ta’lim muassasalarining samaradorligi tahlil qilinadi. Xulosa qilib aytganda, “Musulmon maktablari va unda ta’lim-tarbiya mazmuni” mavzusining o‘rganilishi nafaqat tarixiy va nazariy jihatdan, balki amaliy nuqtayi nazardan ham muhimdir. Ushbu tadqiqot natijasida musulmon maktablarida ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilishi mumkin. Mazkur mavzu bugungi ta’lim 3 tizimining rivojlanish yo‘nalishlariga mos kelib, jamiyatdagi ma’naviy va axloqiy qadriyatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Bitiruv ishining ob’ekti va predmeti. Tadqiqot ob’ekti: Bitiruv ishi tadqiqot ob’ekti sifatida musulmon ta’lim muassasalari – maktab va madrasalar tanlanadi. Ushbu muassasalarning ta’lim-tarbiya jarayoni, o‘quv dasturlari, o‘qitish usullari va ular jamiyatga ta’siri tadqiqotning asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Musulmon maktablarining tarixi, ularning rivojlanish bosqichlari hamda zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni ham tadqiqot ob’ekti sifatida o‘rganiladi. Tadqiqot predmeti: Tadqiqot predmeti musulmon maktablarida ta’lim-tarbiya jarayonining mazmuni, o‘quv dasturlari, o‘qitish metodikasi va pedagogik yondashuvlar hisoblanadi. Xususan, Qur’on, hadis, fiqh, axloq va dunyoviy fanlarning o‘qitilishi, ustoz-shogird munosabatlari, tarbiya metodlari va ularning jamiyatga ta’siri tadqiqotning asosiy yo‘nalishlari bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, an’anaviy musulmon ta’lim tizimining zamonaviy ta’lim usullari bilan uyg‘unlashuvi, ta’lim samaradorligini oshirish bo‘yicha innovatsion yondashuvlar ham tadqiqot predmetiga kiradi. Mazkur tadqiqot orqali musulmon ta’lim muassasalarining ilmiy asoslari, ularning tarixiy va zamonaviy ahamiyati hamda kelajak rivojlanish istiqbollari o‘rganiladi. Bitiruv ishining maqsadi va vazifalari. Bitiruv ishining maqsadi va vazifalari Tadqiqotning maqsadi: Ushbu bitiruv ishining asosiy maqsadi musulmon maktablarida ta’lim va tarbiya jarayonining mazmunini ilmiy jihatdan o‘rganish, ularning tarixiy rivojlanishi, an’anaviy va zamonaviy ta’lim usullari o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilish hamda musulmon ta’lim tizimining bugungi kundagi ahamiyatini yoritishdan iborat. 4 Tadqiqotning vazifalari: Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar bajariladi: 1. Musulmon maktablarining shakllanishi va rivojlanish tarixini o‘rganish o Dastlabki musulmon ta’lim muassasalarining vujudga kelishi va rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish. o O‘rta asr va zamonaviy musulmon maktablarining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash. 2. Musulmon maktablarida ta’lim jarayoni va uning mazmunini tahlil qilish o Qur’on, hadis, fiqh va axloq fanlarining o‘quv dasturlaridagi o‘rni va ularning o‘qitilish usullarini o‘rganish. o Diniy va dunyoviy fanlarning uyg‘unlashuv jarayonini tahlil qilish. 3. Musulmon maktablarida tarbiya tizimi va uning jamiyatdagi ahamiyatini o‘rganish o Ustoz va shogird munosabatlari, axloqiy tarbiya tamoyillarini tahlil qilish. o Tarbiya usullarining shaxs shakllanishiga ta’sirini o‘rganish. 4. Musulmon ta’lim tizimining zamonaviy ta’lim usullari bilan integratsiyasini tahlil qilish o Musulmon maktablarida zamonaviy pedagogik texnologiyalarning qo‘llanilishi. o Ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlardan foydalanish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish. Mazkur tadqiqot natijasida musulmon maktablarining o‘quv va tarbiya jarayonidagi o‘rni, ularning zamonaviy jamiyatdagi ahamiyati va rivojlanish yo‘nalishlari ilmiy asosda yoritiladi. Bitiruv ishini tayyorlashda foydalanilgan adabiyotlar va normativhuquqiy hujjatlarning qisqacha o‘zaro tahlili. Bugungi kunda xalqaro aloqalarning keng yo‘lga qo‘yilgan davrida ommaviy madaniyatning 5 yoshlar ta’lim-tarbiyasiga ko‘rsatayotgan ta’siri bilan bog‘liq masalalarga qiziqishning tobora ortib borishi tabiiy. Ammo ta’lim sohasida ham millatimiz ruhiyatiga mos keluvchi ilg‘or tendensiyalarni o‘rganish, tatbiq etish masalalari bugungi kunda muhim ahamiyat kasb etadi. Shunga ko‘ra tanlangan mavzu bo‘yicha bitiruv ishini tayyorlash jarayonida O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, “Ta’lim to‘g‘picidagi Qonun” 2020 yil 23 sentabr hamda bundan tashqari, mavzu bo‘yicha Prezidentimizning asarlari va ma’ruzalarida ko‘tarilgan dolzarb masalalar ham o‘rganildi. Bitiruv ishining nazariy va amaliy ahamiyati shu bilan belgilanadiki, tadqiqot natijasida olingan xulosalar, O‘zbekiston Respublikasining inson huquqlari bo‘yicha xalqaro hamkorligi modulini innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida o‘qitishning inson huquqlarini himoya qilish sohasidagi pedagogik faoliyatining qonunchilik asoslarini takomillashtirish orqali fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya etish, qonun ustuvorligini ta’minlash, qonuniylikni mustahkamlash, jamiyat va davlatning qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish, huquqbuzarliklarning oldini olish hamda profilaktika qilishning samarali va o‘z vaqtida amalga oshirilishiga asos bo‘ladi. Bitiruv malakaviy ishi natijalarining amaliy ahamiyati shundan iboratki, mazkur Bitiruv malakaviy ishida bayon etilgan asosiy tushunchalar, chiqarilgan xulosalar hamda ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalardan milliy qonunchiligimiz va O‘zbekiston Respublikasining inson huquqlari bo‘yicha xalqaro hamkorligi modulini innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida o‘qitish, shuningdek, oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv adabiyotlarini tayyorlash hamda o‘quv mashg‘ulotlarini tashkil etishda foydalanish mumkin. Olingan xulosa va bildirilgan takliflardan ta’lim muassasalari faoliyatida, huquqshunoslik fanlarini o‘qitishda va takomillashtirishda foydalanish mumkin. Bitiruv ishi tuzilmasining tavsifi. Strukturaviy jihatdan bitiruv ishi kirish, ikki bob, besh paragraf, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati, ilovalardan iborat. 6 I-BOB MUSULMON MAKTABLARINING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI 1.1 Dastlabki musulmon maktablari: maktab va madrasalar Musulmon ta’lim tizimi Islom dini vujudga kelishi bilan shakllana boshlagan bo‘lib, uning dastlabki asoslari Qur’on va hadislar bilan bog‘liq. Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) davrida bilim olishga katta e’tibor qaratilgan bo‘lib, musulmonlar orasida savodxonlikni oshirish muhim masala sifatida qaralgan. Shu sababli dastlabki musulmon maktablari Qur’onni o‘qitish va diniy bilimlarni o‘rgatish maqsadida tashkil etilgan bo‘lib, ularning rivojlanishi Islom olamining madaniy va ilmiy taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liqdir.Dastlabki musulmon maktablari sifatida kuttob va makotib nomli ta’lim muassasalari paydo bo‘ldi. Kuttob maktablari odatda masjidlar qoshida tashkil etilgan bo‘lib, ularda yosh bolalar Qur’on o‘qishni, yozishni va asosiy diniy bilimlarni o‘rganishgan. Keyinchalik bu maktablar rivojlanib, madrasalar shaklini oldi. Madrasalar esa nafaqat diniy bilim beruvchi, balki fanlarning turli sohalarini o‘rgatuvchi ilmiy markazlarga aylandi.O‘rta asrlar musulmon olamida madrasalar ilmiy-ma’rifiy markazlar sifatida faoliyat yuritdi. Xususan, IX-XII asrlarda Islom olamida ta’limning jadal rivojlangan davri kuzatildi. Bag‘doddagi “Bayt al-Hikma”, Qohiradagi Al-Azhar madrasasi, Samarqand va Buxoro madrasalari butun musulmon dunyosi uchun ilm-fan markazlari bo‘lib xizmat qilgan. Ushbu madrasalarda tafsir, fiqh, falsafa, matematika, astronomiya, tibbiyot va boshqa fanlar o‘qitilgan.Musulmon maktablari va madrasalarining rivojlanishi ilm-fanning taraqqiyotiga katta hissa qo‘shdi. Xorazmiy, Forobiy, Ibn Sino, Al-Beruniy kabi buyuk olimlar aynan musulmon ta’lim muhitida shakllangan va o‘z ilmiy faoliyatlarini olib borganlar.Keyinchalik, musulmon maktablari zamonaviy ta’lim tizimlari bilan uyg‘unlashish yo‘liga o‘tdi. XIX-XX asrlarda islomiy ta’lim muassasalarida dunyoviy fanlarning ham o‘qitilishi kengaydi. Bugungi kunda musulmon maktablari nafaqat diniy bilim beruvchi, balki ilm-fan va texnologiya taraqqiyotiga hissa qo‘shuvchi muassasalarga aylanmoqda.Islom ta’lim tizimi Muhammad (s.a.v.) davridan boshlab shakllana boshlagan bo‘lib, uning asoslari 7 Qur’on va hadislar bilan bog‘liq. Islom dini bilim olishni har bir musulmon uchun muhim burch deb belgilab, ta’lim va ilmiy izlanishlarni targ‘ib etgan. Payg‘ambar (s.a.v.): “Ilm talab qilish har bir musulmonga farzdir” (Ibn Moja, Sunan), deb ta’kidlaganlar. Shu bois dastlabki musulmon jamoalarida ta’lim berish va ilm olishning ahamiyati yuksak baholangan. Islom ta’lim tizimining ilk shakllanishi Payg‘ambar (s.a.v.) davrida boshlanib, dastlabki ta’lim markazlari sifatida masjidlar xizmat qilgan. Ayniqsa, Madina shahridagi “Suffa” deb atalgan maktab Islom ta’lim tizimining ilk namunalaridan biri bo‘lib, unda musulmonlar Qur’on va shariat ilmlarini o‘rganishgan. Islom ta’lim tizimi quyidagi asosiy bosqichlarda rivojlangan: 1. Dastlabki davr: Masjid-maktablar (VII-VIII asrlar) o Islomning ilk davrlarida masjidlar ilm olish va o‘rgatish markazlari bo‘lgan. o Qur’on, hadis va ibodat ilmlari asosiy ta’lim fanlari bo‘lgan. o Kuttob va makotib deb atalgan ibtidoiy musulmon maktablari paydo bo‘lgan. 2. Madrasalar davri (IX-XII asrlar) o IX asrdan boshlab madrasalar shakllana boshladi. o Faqat diniy bilim emas, balki falsafa, tibbiyot, matematika, astronomiya, geografiya kabi dunyoviy fanlar ham o‘qitildi. o Bag‘dod, Qohira, Samarqand, Buxoro kabi shaharlar ilm markazlariga aylandi. o Al-Farg‘oniy, Al-Beruniy, Ibn Sino, Xorazmiy kabi olimlar islomiy ta’lim tizimi mahsuli edi. 3. XVI-XIX asrlar: An’anaviy ta’lim va uning saqlanib qolishi o Madrasalar o‘z faoliyatini davom ettirdi, biroq ba’zi hududlarda an’anaviy ta’lim usullari ustunlik qildi. o Diniy fanlar markaziy o‘rin tutdi, lekin dunyoviy fanlar ta’lim tizimidan siqib chiqarila boshladi. 8 4. XX-XXI asr: Islomiy ta’lim tizimining modernizatsiyasi o Madrasalar va musulmon maktablari zamonaviy ta’lim tizimiga moslashtirila boshlandi. o Diniy va dunyoviy fanlar uyg‘un holda o‘qitilmoqda. o Ko‘plab mamlakatlarda islomiy universitetlar, zamonaviy madrasalar faoliyat yuritmoqda. Islom ta’lim tizimi tarix davomida rivojlanib, nafaqat diniy bilimlarni o‘qitgan, balki butun dunyo sivilizatsiyasiga ulkan ilmiy meros qoldirgan. Bugungi kunda ham islomiy ta’lim tizimi zamonaviy fan va texnologiyalar bilan uyg‘unlashib, o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Dastlabki musulmon maktablari: maktab va madrasalar Islom dini ta’lim olishni ulug‘lab, insoniyatni ilm-ma’rifatga undagan dinlardan biri hisoblanadi. Qur’onda va Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) hadislarida ilmning fazilati alohida ta’kidlangan bo‘lib, islomiy ta’lim tizimi aynan shu asoslar doirasida shakllana boshlagan. Dastlabki musulmon maktablari ikkita asosiy shaklda rivojlangan: kuttob (maktablar) va madrasalar. Maktablar – Boshlang‘ich ta’lim markazlari Islom ta’lim tizimining dastlabki shakllari kuttob yoki makotib nomi bilan mashhur bo‘lib, bu maktablar asosan bolalarga boshlang‘ich ta’lim berish uchun tashkil etilgan edi. Ular odatda masjidlar qoshida faoliyat yuritgan va yosh bolalarga Qur’onni o‘qish, yozuv va axloqiy tarbiya o‘rgatilgan. Kuttob maktablarining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat edi: Talabalarga Qur’on o‘qish va yodlash o‘rgatilgan. Arab yozuvi va gramatikasi (sarf va nahv) bo‘yicha ta’lim berilgan. Ba’zi maktablarda hadis, fiqh va axloqiy tarbiya ham o‘qitilgan. O‘qituvchilar muallim yoki shayx deb atalgan va odatda diniy ilmlarni chuqur egallagan kishilar bo‘lgan. 9 Ta’lim asosan og‘zaki va yod olish usuli orqali olib borilgan. Kuttob maktablari musulmon jamiyatida katta ahamiyat kasb etgan bo‘lib, savodxonlik darajasini oshirishda muhim rol o‘ynagan. Bu maktablarda olingan bilimlar keyinchalik madrasalarda chuqurroq o‘rganilgan. Madrasalar – Ilmiy markazlar Madrasalar musulmon ta’lim tizimining oliy bosqichi bo‘lib, ular ibtidoiy maktablardan farqli ravishda chuqur bilim beruvchi ilmiy markazlarga aylangan. Dastlab madrasalar Qur’on, hadis, fiqh kabi diniy fanlarni o‘rgatishga mo‘ljallangan bo‘lsa, keyinchalik ularda falsafa, matematika, tibbiyot, astronomiya va boshqa dunyoviy fanlar ham o‘qitila boshlandi. Madrasalarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat edi: Qur’on tafsiri, hadis, fiqh, mantiq, adabiyot va falsafa o‘qitilgan. Talabalarga bepul ta’lim berilgan va ko‘plab madrasalarda stipendiyalar joriy etilgan. Diniy ta’lim bilan birga dunyoviy fanlar ham o‘qitilgan, ayniqsa matematika, astronomiya, tibbiyot va geografiyaga e’tibor qaratilgan. Ilmiy bahs va munozaralar keng targ‘ib etilgan bo‘lib, talabalar mustaqil fikrlashga o‘rgatilgan. Mashhur musulmon madrasalari Musulmon dunyosida madrasalar rivojlanishi IX asrdan boshlab keng avj oldi va ko‘plab yirik ilmiy markazlar tashkil etildi. Ularning eng mashhurlari quyidagilardir: Al-Azhar madrasasi (Qohira, 970-yil) – hozirgacha faoliyat yurituvchi eng nufuzli islomiy ta’lim markazlaridan biri. Nizomiya madrasalari (XI asr) – Bag‘dod, Nishopur, Samarqand kabi shaharlarda tashkil etilgan bo‘lib, ularda buyuk olimlar tahsil olgan. 10 Buxoro va Samarqand madrasalari – O‘rta Osiyo ilmiy markazlari bo‘lib, bu yerdan Ibn Sino, Al-Beruniy kabi ulug‘ olimlar yetishib chiqqan. Madrasalar musulmon olamida nafaqat diniy, balki ilmiy va falsafiy tafakkurning rivojiga ham katta hissa qo‘shgan. Aynan shu madrasalarda yetishib chiqqan olimlar Yevropa uyg‘onish davriga ham ta’sir ko‘rsatgan.Dastlabki musulmon maktablari va madrasalari Islom ta’lim tizimining tamal toshini qo‘ygan. Maktablar yosh bolalarga savod o‘rgatgan bo‘lsa, madrasalar yetuk olimlar yetishib chiqishiga xizmat qilgan. Ushbu ta’lim tizimi nafaqat diniy bilimlarni o‘rgatgan, balki butun dunyo ilm-fani rivojiga katta hissa qo‘shgan. Bugungi kunda ham musulmon madrasalari zamonaviy ta’lim tizimi bilan uyg‘unlashgan holda o‘z faoliyatini davom ettirmoqda. O‘rta asrlarda musulmon dunyosida ta’lim rivojiO‘rta asrlar musulmon jamiyatida ilm-fan va ta’limning rivojlanishi islom dinining bilim olishga bo‘lgan yuksak e’tibori bilan bog‘liq. Qur’on va hadislar ilm o‘rganishni har bir musulmonning burchi sifatida ta’kidlagan. Shu sababli islom olamida ta’lim tizimi shakllanib, madrasalar, kutubxonalar va ilmiy markazlar vujudga keldi. 1. Dastlabki ta’lim muassasalari O‘rta asrlarning boshlarida musulmon dunyosida kuttob va makotib nomi bilan mashhur bo‘lgan boshlang‘ich maktablar mavjud edi. Ushbu maktablarda bolalarga Qur’on o‘qish, arab yozuvi va gramatikasi, axloqiy tarbiya o‘rgatilgan. Kuttob maktablari savodxonlikni oshirishda muhim rol o‘ynagan va madrasalar uchun tayyorgarlik bosqichi hisoblangan. 2. Madrasalarning tashkil etilishi va rivojlanishi IX-XII asrlarda musulmon olamida madrasalar yirik ilmiy markazlarga aylana boshladi. Madrasalar dastlab diniy bilim berish uchun tashkil etilgan bo‘lsa ham, keyinchalik ular turli ilmiy yo‘nalishlarni ham o‘z ichiga olgan ta’lim maskanlariga aylangan. 11 Madrasalarda quyidagi fanlar o‘qitilgan: Diniy fanlar: Qur’on tafsiri, hadis, fiqh, mantiq Aniq fanlar: Matematika, geometriya, astronomiya Tabiiy fanlar: Tibbiyot, farmakologiya, fizika, kimyo Gumanitar fanlar: Adabiyot, falsafa, tarix, geografiya Madrasalar musulmon olamining turli shaharlarida ilm-fan rivojiga ulkan hissa qo‘shdi. Xususan, Bag‘dod, Qohira, Damashq, Buxoro, Samarqand, Nishopur va Kordova shaharlari ilmiy markazlarga aylandi. 3. Mashhur madrasalar va ilmiy markazlar Musulmon dunyosida bir qancha yirik madrasalar va ilmiy markazlar tashkil etilgan bo‘lib, ular orasida quyidagilar alohida ajralib turadi: Al-Azhar madrasasi (Qohira, 970-yilda asos solingan) – eng nufuzli islomiy ilmiy markazlardan biri bo‘lib, hozirgacha faoliyat yuritmoqda. Nizomiya madrasalari (XI asr) – Bag‘dod, Nishopur, Samarqand va boshqa shaharlarda tashkil etilgan bo‘lib, ularda buyuk olimlar tahsil olgan. Buxoro va Samarqand madrasalari – O‘rta Osiyoning ilmiy markazlari bo‘lib, bu yerdan Abu Ali Ibn Sino, Al-Beruniy, Mirzo Ulug‘bek kabi olimlar yetishib chiqqan. Bag‘doddagi “Bayt al-Hikma” (Donishmandlik uyi) – xalifa Ma’mun davrida tashkil etilgan bo‘lib, u yerda ko‘plab yunon, fors va hind asarlari arab tiliga tarjima qilingan va ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. 4. Musulmon olimlarining ta’lim rivojiga qo‘shgan hissasi O‘rta asrlarda musulmon olimlari ilmiy kashfiyotlar va tadqiqotlar bilan butun dunyo ta’lim tizimiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Quyidagi olimlarning ishi ta’lim va ilm-fan taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan: 12 – Al-Xorazmiy algebra fanining asoschisi, hisob-kitob usullarini takomillashtirgan. Al-Farg‘oniy – astronomiya va geografiya sohasida muhim tadqiqotlar olib borgan. Ibn Sino – tibbiyotning otasi, “Tib qonunlari” asari Yevropa universitetlarida uzoq asrlar davomida asosiy darslik sifatida foydalanilgan. Al-Beruniy – astronomiya, matematika va tarix sohalarida katta yutuqlarga erishgan. Ulug‘bek – Samarqand observatoriyasini tashkil etgan va astronomiya sohasida muhim tadqiqotlar olib borgan. 5. O‘rta asr musulmon ta’lim tizimining xususiyatlari O‘rta asr musulmon dunyosida ta’lim tizimi quyidagi o‘ziga xos xususiyatlarga ega edi: Ilmiy va diniy ta’lim uyg‘unligi – diniy bilimlar bilan birga aniq va tabiiy fanlarga ham katta e’tibor qaratilgan. Bepul ta’lim – ko‘pgina madrasalarda ta’lim olish bepul bo‘lgan, ayrim joylarda talabalar stipendiyalar bilan ta’minlangan. Kutubxonalar va tarjimonlik faoliyati – musulmon olimlari qadimgi yunon, hind va fors ilmiy asarlarini arab tiliga tarjima qilib, ularning rivojlanishiga katta hissa qo‘shganlar. Ijodiy va mustaqil fikrlashga e’tibor – madrasalarda talabalar faqatgina bilim o‘rganish bilan cheklanmay, ilmiy bahs va munozaralar olib borganlar. O‘rta asrlarda musulmon ta’lim tizimi Yevropa ta’lim tizimining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Andalusiya (hozirgi Ispaniya hududi)dagi musulmon universitetlari orqali Yevropa olimlari arabcha ilmiy asarlarni o‘rganib, keyinchalik ularni lotin tiliga tarjima qilishgan. Jumladan, Ibn Sino, Al-Xorazmiy va Al-Farg‘oniy kabi olimlarning asarlari Yevropa universitetlarida o‘rganilgan. O‘rta asrlarda musulmon dunyosida ta’limning rivojlanishi butun jahon ilm-faniga ulkan hissa qo‘shdi. Islom olamida 13 madrasalar va ilmiy markazlar tashkil etilib, ularda nafaqat diniy bilimlar, balki tabiiy va aniq fanlar ham chuqur o‘rganildi. Musulmon olimlarining ilmiy kashfiyotlari keyinchalik Yevropa uyg‘onish davriga zamin yaratdi. Bugungi kunda ham o‘rta asr musulmon ta’lim an’analari zamonaviy ta’lim tizimida o‘z o‘rniga ega. Qur’on va hadis ta’limining o‘rni Islom dini ta’limni muhim ahamiyatga ega deb biladi va Qur’on va hadislar bu ta’lim tizimining markazida turadi. Qur’on va hadislar faqat diniy bilimlarning manbai emas, balki axloqiy, ma’naviy va ijtimoiy hayotning asosiy yo‘riqnomalaridir. Shuning uchun musulmon ta’lim tizimida Qur’on va hadislarning o‘rni beqiyosdir. 1. Qur’onning ta’limdagi o‘rni Qur’on Islomning eng muhim kitobi bo‘lib, musulmon ta’limining asosini tashkil etadi. Qur’onning ta’limdagi o‘rni quyidagicha aniqlanadi: Diniy bilimlar manbai: Qur’on Islom dinining asosiy manbai bo‘lib, unda musulmonlar uchun barcha zaruriy axloqiy, ijtimoiy va diniy qo‘llanmalar mavjud. Qur’onni o‘qish, yodlash, tushunish va tafsir qilish barcha musulmonlar uchun majburiydir. Qur’onni o‘rganish — har bir musulmonning burchi sifatida qaraladi. Ma’naviy tarbiya: Qur’onning ta’limdagi o‘rni nafaqat ilmiy bilimlar bilan cheklanadi, balki u insonning ma’naviy va axloqiy kamolotini ham ta’minlaydi. Qur’ondagi oyatlar orqali insonlarga haqiqiy baxt va saodatga erishish yo‘llari ko‘rsatiladi. Yoshlarni tarbiyalashda: Qur’on o‘qitilishi yoshlarni to‘g‘ri axloqiy va ma’naviy qadriyatlar asosida tarbiyalashga yordam beradi. Qur’onda insonning haqiqiy xulq-atvori, oilaviy munosabatlar, ijtimoiy mas’uliyat, adolat va rahm-shafqat haqida ko‘plab oyatlar mavjud. 14 Til va adabiyot: Qur’on arab tilining lug‘atini va grammatikasini o‘rgatishning asosiy vositasi hisoblanadi. Qur’onni tushunish va yodlashda arab tilining betakror go‘zalligi va ilmiy jihatlari o‘rganiladi. 2. Hadisning ta’limdagi o‘rni Hadislar — bu Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) ning so‘zlari, amallari va tasdiqlari bo‘lib, Qur’ondan keyingi ikkinchi asosiy ilmiy va diniy manbadir. Hadislarning ta’limdagi o‘rni quyidagicha: Qur’onga tushuncha berish: Hadislar Qur’ondagi ayrim oyatlarning tafsiri va tushuntirishini beradi. Qur’on ba’zan umumiy, qisqa va simvolli bo‘lgani uchun hadislar uning mazmunini chuqurlashtiradi va to‘liqroq tushunishga yordam beradi. Islomning amaliy jihatlarini o‘rgatish: Hadislar islomiy amallarni, ibodatlarni, musulmonlarning kundalik hayotini qanday tashkil qilishni aniq tushuntiradi. Payg‘ambardan rivoyat qilingan hadislar namoz, ro‘za, zakot va hajj kabi ibodatlarni qanday ado etish kerakligini o‘rgatadi. Ahloqiy va ijtimoiy o‘rgatish: Hadislar orqali islomning ahloqiy va ijtimoiy tamoyillari — masalan, rahm-shafqat, kechirimlilik, adolat, mehribonlik, o‘zaro hurmat va b. kabi axloqiy fazilatlar o‘rganiladi. Hadislar, shuningdek, musulmonlarning bir-biriga nisbatan muomala va xulq-atvori haqidagi qo‘llanmalarni beradi. Shari’atni tushunish: Hadislar islomiy huquq va shari’atning asosiy manbalaridan biridir. Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) ning so‘zlari va amallari shari’at qonunlarining rivojlanishiga asos bo‘lgan. Bu hadislar orqali muhim shari’at qoidalari va hukmlarini tushunish mumkin. 3. Qur’on va hadisning ta’lim tizimidagi muvofiqligi Qur’on va hadislar islom ta’lim tizimining ikki asosiy to‘g‘ri yo‘riqnomasini tashkil etadi. Qur’on asosan umumiy qo‘llanmalar va tamoyillarni belgilaydi, hadislar esa bu tamoyillarning amaliy shakllarini, tafsilotlarini va qoidalarini 15 tushuntiradi. Bu ikkisi o‘zaro to‘ldiruvchi va bir-birini tasdiqlovchi manbalar sifatida ishlaydi.Qur’on va hadislar o‘rganilayotganda ularning tarjimasi, tafsiri va izohlariga e’tibor berish zarur. Qur’on va hadislar inson hayotining barcha sohalarini, jumladan, diniy, axloqiy, ijtimoiy va huquqiy masalalarni o‘z ichiga oladi.Qur’on va hadislar Islom ta’lim tizimining poydevorini tashkil etadi. Qur’onning diniy, axloqiy va ma’naviy ahamiyati, hadislarning amaliy ta’lim va islomiy huquqni tushuntirishdagi roli, musulmon ta’limining barcha bosqichlarida muhim o‘rin tutadi. Qur’onni o‘rganish va hadislar asosida ta’lim olish nafaqat ilmiy, balki axloqiy va ma’naviy kamolotga olib boradi, shuningdek, musulmonlarning jamiyatdagi o‘zaro munosabatlari, huquqlari va burchlari haqida tushuncha beradi. 1.2. Musulmon maktablarida tarbiya jarayoni Islom ta’lim tizimi o‘zining keng qamrovli va o‘zaro uyg‘unlashtirilgan tuzilmasi bilan ajralib turadi. Qur’on va hadislar asosida shakllangan ta’lim tizimi, nafaqat diniy bilimlarni, balki dunyoviy fanlarni ham o‘rgatishning muhimligini anglagan. Musulmon ta’lim tizimida diniy va dunyoviy fanlar bir-birini to‘ldirib, o‘zaro muvozanatni saqlab turadi.Diniy fanlar Islom ta’lim tizimining markazida turadi. Qur’on, hadis, fiqh (Islom huquqi), tafsir (Qur’onning tafsiri), usul al-fiqh (fiqhnoma), mantiq va axloqiy fanlar bu sohaning asosiy yo‘nalishlaridir. Qur’on o‘qitilishi: Qur’onni o‘qish va yodlash musulmon jamiyatida bolalikdan boshlab asosiy ta’lim ko‘nikmalaridan biridir. Qur’onning arab tilida o‘qilishi va uning ma’nolarini tushunish diniy ta’limning eng asosiy vazifasidir. Qur’onni o‘rganish, uning tafsiri, mazmuni va oyatlarini tushunish nafaqat diniy, balki axloqiy va ma’naviy tarbiyani ham ta’minlaydi. Hadis o‘qitilishi: Hadislar, Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) ning so‘zlari va amallari bo‘lib, Islomning to‘g‘ri yo‘lini ko‘rsatadi. Hadislar orqali islomiy ahloq, ibodatlar va jamiyatdagi tartibni o‘rganish mumkin. Hadislar, shuningdek, Qur’onni yanada to‘liq tushunishga yordam beradi. 16 Fiqh (Islom huquqi) o‘qitilishi: Fiqh, musulmonlarning diniy huquqlari va burchlarini aniqlaydi. Namoz, ro‘za, zakot va hajj kabi ibodatlar bilan birga, oilaviy, ijtimoiy va iqtisodiy munosabatlarni tartibga soluvchi qonunlarni o‘rganish fiqhning asosiy vazifasidir. Axloq va ahloki ta’lim: Islomda axloqiy tarbiya, kishining ma’naviy holati, boshqalarga nisbatan munosabati katta ahamiyatga ega. Musulmon ta’limi axloqiy me’yorlarni belgilash va bu me’yorlar asosida hayot tarzini shakllantirishni ta’limning eng muhim qismlaridan biri deb biladi. Tafsirot va ilmiy sharhlar: Tafsir — bu Qur’onning tafsiri va sharhi bo‘lib, u orqali Qur’onning har bir surasi va oyatining tushunchasi va amaliyotdagi qo‘llanilishi aniq va tushunarli qilib o‘rgatiladi. 2. Dunyo fanlar o‘qitilishi Islom ta’lim tizimi faqat diniy bilimlar bilan cheklanib qolmay, balki dunyoviy fanlarni o‘rganishga ham katta ahamiyat beradi. Islom olimlari qadim zamonlarda ilm-fan sohalarida katta kashfiyotlar qilishgan, ayniqsa matematika, astronomiya, tibbiyot va falsafa sohalarida. Shu sababli, dunyoviy fanlar ham musulmon ta’limining ajralmas qismi hisoblanadi. Matematika va algebra: Islom dunyosida matematika, xususan algebra rivojlangan. Al-Xorazmiy ning algebra bo‘yicha ishlaridan keyin, bu fan Yevropada ham keng tarqaldi. Musulmon olimlari algebra, geometriya, trigonometriya va hisoblash metodlarini ishlab chiqqanlar. Astronomiya: Islom olamidagi astronomiya ko‘plab madrasalarda o‘rgatilgan. Al-Biruni va Ulug‘bek kabi olimlar astronomiya sohasida ulkan kashfiyotlar qilishgan. Islom astronomlari yulduzlar, sayyoralar va ularning harakati haqidagi ilmiy tushunchalarni rivojlantirgan. Tibbiyot: Musulmon olimlari tibbiyot sohasida juda katta yutuqlarga erishganlar. Ibn Sino ning “Tibb qonunlari” asari nafaqat islomiy dunyoda, balki Yevropada ham o‘qilgan. U tibbiyot va farmakologiya sohasida bir qator ilmiy yondashuvlarni taklif qilgan. 17 Falsafa va mantiq: Islom falsafasi o‘rganilgan va rivojlantirilgan sohalardan biridir. Al-Farobi, Ibn Rushd va Ibn Sina falsafa sohasida ulkan yutuqlarga erishganlar. Ular o‘z asarlarida mantiq, metafizika va etika kabi masalalarni o‘rganishgan. Geografiya va sayohatlar: Islom olamida geografiya ham rivojlangan. AlIdrisi ning xaritalari va sayohatlari haqida yozgan asarlari dunyo geografiyasiga katta hissa qo‘shgan. Islom olimlari yer yuzining shakli, hududlar o‘rtasidagi masofalar va iqlim haqidagi bilimlarni o‘rganganlar 3. Diniy va dunyoviy fanlarning o‘zaro uyg‘unligi:Islom ta’lim tizimi diniy va dunyoviy bilimlarni birlashtirishga katta ahamiyat beradi. Qur’on va hadislar, insoniyatga faqat ma’naviy yo‘lni ko‘rsatibgina qolmay, balki ilm-fanning barcha sohalariga ilmiy yondashuvni taklif qilgan. Islomda, diniy bilimlar va dunyoviy ilm-fan bir-birini to‘ldiradi, chunki har ikki sohaga ham haqiqatan ham insoniyatning farovonligi, baxt-saodati va to‘g‘ri yo‘lni topish maqsadida qaraladi.Islom ta’lim tizimi diniy va dunyoviy fanlarni bir-biriga zid emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi elementlar sifatida ko‘radi. Diniy bilimlar odamlarga axloqiy va ma’naviy jihatdan mukammal inson bo‘lishni o‘rgatadi, dunyoviy fanlar esa insonni zamon bilan hamohang, ilmli va mukammal mutaxassis bo‘lishga yordam beradi. Shu sababli, Islomda har ikkala soha — diniy va dunyoviy fanlar bir-birini to‘ldirgan holda o‘qitiladi va bu ta’lim tizimi jamiyatning barcha sohalarida rivojlanishga xizmat qiladi. Musulmon maktablarida tarbiya jarayoni diniy va ma’naviy qadriyatlar asosida shakllanadi. Ushbu jarayon nafaqat bilim berish, balki shaxsning ma’naviy kamolotini ta’minlash, uning axloqiy va ijtimoiy jihatdan to‘g‘ri yo‘ldan borishini ta’minlashga qaratilgan. Tarbiya jarayoni, Qur’on va hadislarning asosiy tamoyillari va Islom dinining axloqiy, diniy va ijtimoiy qoidalariga tayangan holda amalga oshiriladi.Musulmon maktablarida tarbiya jarayoni bir nechta asosiy tamoyillarga tayangan holda amalga oshiriladi: Ma’naviy va axloqiy tarbiya: Islom tarbiyasining asosiy maqsadi talabaning ma’naviy va axloqiy kamolotiga erishishdir. Tarbiyalovchi 18 jarayonda Qur’onning axloqiy oyatlari va hadislarning mazmuni talabaga tushuntiriladi. Har bir musulmon o‘quvchisi o‘zini to‘g‘ri tutishi, odob-axloq me’yorlariga amal qilishi kerak. Haqiqiy bilim va amaliyot uyg‘unligi: Musulmon maktablarida tarbiya jarayoni faqat bilim berish bilan cheklanmaydi. Bilim olish jarayonida o‘quvchilarni amaliyotda qo‘llash, bilimni hayotda qo‘llay olish ko‘nikmalarini shakllantirish muhimdir. Bu, o‘z navbatida, o‘quvchilarni faol, ongli va mas’uliyatli inson sifatida tarbiyalaydi. O‘zaro hurmat va hamjihatlik: Musulmon maktablarida o‘quvchilarni o‘zaro hurmat, bag‘rikenglik va hamjihatlik ruhida tarbiyalashga alohida e’tibor beriladi. Bu qadriyatlar, albatta, jamiyatda yaxshi munosabatlar o‘rnatish va ijtimoiy barqarorlikka erishishda muhim rol o‘ynaydi. 2. Tarbiyaviy faoliyatlarning asosiy yo‘nalishlari Musulmon maktablarida tarbiya jarayoni turli faoliyatlar orqali amalga oshiriladi: Diniy tarbiya: Maktabda o‘quvchilarni diniy bilimlar bilan tanishtirish, Qur’onni o‘qish va yodlash, hadislarni o‘rganish orqali diniy tarbiya amalga oshiriladi. Diniy tarbiya nafaqat ilmiy bilimlarni berish, balki o‘quvchilarni Islomning axloqiy qadriyatlariga rioya qilishga undashni ham o‘z ichiga oladi. Axloqiy tarbiya: Axloqiy tarbiya jarayonida o‘quvchilarni halollik, mehribonlik, sabr-toqat, rahm-shafqat, adolat kabi fazilatlar bilan tarbiyalashga katta e’tibor beriladi. Qur’on va hadislar o‘quvchilarni yomon xulq-atvorlardan, shu jumladan g‘azabdan, nafratdan, jirkanchlikdan tiyilishlariga undaydi. Jismoniy tarbiya: Jismoniy tarbiya orqali o‘quvchilarni sog‘lom turmush tarziga o‘rgatish, ularning jismoniy va psixologik holatini yaxshilashga harakat qilinadi. Sport va jismoniy faoliyatlar orqali o‘quvchilarni qo‘l mehnati, jismoniy chidamlilik, bardoshlilik kabi fazilatlar bilan tarbiyalash muhim ahamiyatga ega. 19 Insonlararo munosabatlar: Musulmon maktablarida o‘quvchilarni bir-biri bilan hurmatli va do‘stona munosabatda bo‘lishga, o‘zaro yordam ko‘rsatishga, boshqalarga o‘rgatishga undashga katta ahamiyat beriladi. Buning uchun jamiyatda ijtimoiy faollikni oshirishga qaratilgan faoliyatlar amalga oshiriladi. Ijtimoiy va madaniy tarbiya: O‘quvchilarga jamiyatda o‘z o‘rnini topish, ijtimoiy mas’uliyatni anglash va madaniy qadriyatlarni hurmat qilish muhim tarbiyaviy jihatdir. Musulmon maktablarida bu borada talabalarni jamiyatda faol ishtirok etishga, ijtimoiy muammolarga e’tibor qaratishga o‘rgatish hamda madaniy an’analarga hurmat ko‘rsatishga rag‘batlantirishga alohida ahamiyat beriladi. 3. Tarbiyaviy faoliyatning shakllari va metodlari Musulmon maktablarida tarbiya jarayoni o‘quvchilarni har tomonlama rivojlantirishni maqsad qiladi. Shuning uchun tarbiyaviy faoliyat turli shakllarda va metodlar orqali amalga oshiriladi: Maktabda ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar: Ma’naviy tadbirlar, masalan, Qur’on oyatlarini yodlash, diniy tantanalar, muhabbat, rahm-shafqat va o‘zaro yordamni targ‘ib qilishga qaratilgan ma’ruzalar o‘quvchilarni diniy va axloqiy jihatdan tarbiyalashga yordam beradi. Adabiyot va san’at orqali tarbiya: Musulmon maktablarida o‘quvchilarga islomiy adabiyot, she’rlar, hikoyalar va tarixiy asarlar o‘qitiladi. Bu asarlar o‘quvchilarga diniy va madaniy qadriyatlarni o‘rganishga, yaxshi va yomonni ajratishga yordam beradi. Tartib-intizom va uquvchilarga nisbatan munosabat: Musulmon maktablarida tarbiyaviy jarayon intizom va tartibga rioya qilishni talab qiladi. O‘quvchilarni tartibli va intizomli bo‘lishga undash, ularni o‘z xattiharakatlari uchun mas’uliyatli qilish muhim vazifalardan biridir. 20 Tarbiyaviy jarayonning ahamiyatiMusulmon maktablarida tarbiya jarayoni nafaqat o‘quvchilarning bilim olishlariga, balki ularning inson sifatida to‘g‘ri shakllanishlariga xizmat qiladi. Tarbiya jarayonining asosiy maqsadi o‘quvchilarni faqat ilm bilan emas, balki jamiyatda munosib o‘rin tutadigan, yaxshi inson sifatida tarbiyalashdir. Bu jarayon o‘quvchilarda ma’naviy boylik, ishonch, axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy mas’uliyatni shakllantiradi. Musulmon maktablaridagi tarbiya jarayoni, shuningdek, jamiyatdagi barqarorlik va tinchlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Musulmon maktablarida tarbiya jarayoni ilm-fan va axloqning uyg‘unlashuvi asosida amalga oshiriladi. O‘quvchilarni nafaqat ilm bilan, balki ma’naviy va axloqiy jihatdan ham tarbiyalash, jamiyatga foydali va to‘g‘ri yo‘l tutadigan insonlar etib shakllantirishga qaratilgan. Bu jarayon Islomning asosiy qadriyatlari, ya’ni haqiqat, adolat, rahm-shafqat, mehribonlik va sabr-toqat kabi fazilatlar orqali amalga oshiriladi. Axloqiy tarbiya – insonning to‘g‘ri va munosib xulq-atvorini shakllantirishga qaratilgan tarbiya jarayonidir. Islomda axloqiy tarbiya eng yuqori maqsadlardan biri sifatida qaraladi. Islomning asosiy manbalari bo‘lgan Qur’on va hadislar axloqiy qadriyatlarni, xulq-atvorni yaxshilash, odob-axloqni mustahkamlashga qaratilgan ko‘plab tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Musulmon maktablarida axloqiy tarbiya o‘quvchilarni nafaqat ilmiy, balki ma’naviy va axloqiy jihatdan ham rivojlantirishga qaratilgan. 1. Axloqiy tarbiyaning maqsadi: Axloqiy tarbiyaning asosiy maqsadi – o‘quvchilarda yuqori axloqiy me’yorlarni shakllantirish, ularni to‘g‘ri va adolatli insonlar sifatida tarbiyalashdir. Bu jarayonning asosiy maqsadlari quyidagilardan iboratdir: Yaxshi xulqni shakllantirish: O‘quvchilarga halollik, sadoqat, sabr-toqat, adolat, mehribonlik va boshqalar kabi yuqori axloqiy sifatlarni o‘rgatish. To‘g‘ri qarorlar qabul qilish: O‘quvchilarga to‘g‘ri va xato yo‘llarni ajratish, axloqiy jihatdan to‘g‘ri qarorlar qabul qilishni o‘rgatish. 21 Ma’naviy qadriyatlarni mustahkamlash: Islom dinining asosiy axloqiy qadriyatlarini, masalan, odob-axloq, samimiyat, vafodorlik, sabr va rahmshafqat kabi sifatlarni o‘rgatish. 2. Axloqiy tarbiya tamoyillari: Axloqiy tarbiya jarayonida bir nechta asosiy tamoyillar mavjud bo‘lib, ular har bir musulmon uchun axloqiy qadriyatlarning asosini tashkil etadi: Haqqoniylik (adolat): Adolat — Islom axloqining asosiy tamoyillaridan biridir. O‘quvchilarga haqqoniylikni o‘rgatish, boshqalarga nisbatan adolatli bo‘lishga undash muhimdir. Qur’on va hadislar, o‘zaro munosabatlarda adolatni ta’minlashga chaqiradi. Mehribonlik va rahm-shafqat: Musulmonlar bir-birlariga mehribon bo‘lishlari, boshqalarga yordam berishlari kerak. O‘quvchilarga rahmshafqat, boshqalarga yordam berish va o‘zaro mehr-muhabbatni rivojlantirishga e’tibor beriladi. Halollik va vafodorlik: Halol ishlash, yomonliklardan, so‘zlashuvlarda va xulqlarda halollikni saqlash axloqiy tarbiyaning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. O‘quvchilarga vafodorlik, so‘zga tayanish va ishonchlilikni o‘rgatish zarur. Sabrlilik va chidamlilik: O‘quvchilarga hayotdagi qiyinchiliklarga sabr bilan yondashish, stresli vaziyatlarda chidamli bo‘lishni o‘rgatish juda muhimdir. Sabrlilik – axloqiy tarbiyaning eng zarur sifatlaridan biridir. O‘z-o‘zini nazorat qilish: O‘quvchilarga o‘zini tuta bilish, o‘z histuyg‘ularini nazorat qilishni, g‘azabni va boshqa yomon hislarni boshqarishni o‘rgatish axloqiy tarbiyaning muhim jihatlaridan biridir. Boshqalarni hurmat qilish: Musulmonlar o‘z yaqinlarini, oila a’zolarini, o‘qituvchilarini va jamiyatdagi boshqa kishilarni hurmat qilishlari kerak. O‘quvchilarga boshqalarni hurmat qilish va ular bilan yaxshi munosabatda bo‘lishni o‘rgatish axloqiy tarbiyaning asosiy tamoyillaridan biridir. 22 3. Axloqiy tarbiyaning usullari: Axloqiy tarbiyani shakllantirishda turli usullar qo‘llaniladi. Ularning har biri o‘quvchilarni ma’naviy jihatdan rivojlantirishga yordam beradi. Bu usullar quyidagilardan iborat: Misollar va hikoyalar: Qur’on va hadislar orqali axloqiy qadriyatlarni o‘rgatishning samarali usullaridan biri – islomiy misollar va hikoyalarni o‘qishdir. Bunday hikoyalar, ayniqsa, bolalar va yoshlarni axloqiy qadriyatlarni tushunishga undaydi. Muhokama va munozara: O‘quvchilarga axloqiy masalalarni muhokama qilish, turli vaziyatlarga nisbatan axloqiy qarorlarni izlashni o‘rgatish orqali tarbiyaviy jarayonni yanada samarali qilish mumkin. Amaliy mashqlar va o‘yinlar: Axloqiy tarbiya jarayonida amaliy mashqlar, shuningdek, o‘quvchilarga to‘g‘ri xulq-atvorni namoyish etish imkoniyatini beruvchi o‘yinlar ham qo‘llaniladi. Bu jarayon orqali o‘quvchilar o‘zlarini haqiqiy vaziyatlarda qanday tutishni o‘rganadilar. Ritual va an’analar: Islomda o‘qish, ibodat qilish, sadaqa berish kabi an’anaviy faoliyatlar axloqiy tarbiya jarayonining bir qismi sifatida qaraladi. Ushbu faoliyatlar o‘quvchilarga yaxshi xulqni, rahm-shafqatni va o‘zaro yordamni o‘rgatadi. O‘qituvchilarning shaxsiy namunalari: O‘qituvchi o‘zining shaxsiy xulqatvori bilan o‘quvchilarga axloqiy qadriyatlarni namoyish etishi kerak. O‘qituvchining to‘g‘ri va mas’uliyatli xulqi, talabalar uchun eng yaxshi o‘rnakdir. 4. Axloqiy tarbiyaning muhimligi:Axloqiy tarbiya insonning shaxsiy va ijtimoiy hayotida muhim ahamiyatga ega. U nafaqat shaxsiy rivojlanishga, balki jamiyatda sog‘lom va barqaror munosabatlarni o‘rnatishga yordam beradi. Musulmon maktablarida axloqiy tarbiya orqali o‘quvchilarda jamiyatga foydali, to‘g‘ri yo‘l tutadigan va odobli shaxslar tarbiyalanadi. Bu esa jamiyatda tinchlik, adolat va farovonlikni ta’minlashga yordam beradi.Axloqiy tarbiya inson hayotida muhim rol o‘ynaydi. Musulmon maktablarida bu jarayon Qur’on va hadislar asosida amalga oshiriladi va o‘quvchilarda yaxshi xulq, ma’naviy qadriyatlar va ijtimoiy 23 mas’uliyatni shakllantirishga qaratilgan. O‘quvchilarni axloqiy jihatdan tarbiyalash orqali nafaqat ularning shaxsiy hayotini, balki jamiyatni ham rivojlantirish mumkin. Islomda axloqiy tarbiya — har bir musulmonning hayotidagi asosiy yo‘lyo‘riqdir. Islomda ustoz va shogird munosabatlari juda muhim ahamiyatga ega. Ustoz — bilim va axloqni o‘rgatadigan, shogirdni ma’naviy, ilmiy va amaliy jihatdan tarbiyalovchi shaxsdir. Shogird esa o‘z ustozidan ilm olish, axloqiy qadriyatlarni o‘zlashtirish va o‘zining shaxsiy rivojlanishiga erishish uchun ustozning yo‘riqlariga amal qiladi. Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlar o‘zaro hurmat, ishonch, sabr-toqat va sevgiga asoslanadi. Islomda bu munosabatlar ma’naviy va axloqiy nuqtai nazardan muhim o‘rin tutadi. 1. Ustoz va shogird munosabatlarining maqsadi Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlarning asosiy maqsadi — ilm va axloqni o‘rganish va tarbiyalashdir. Bu munosabatlarning maqsadi quyidagilardan iborat: Ilm o‘rgatish: Ustoz shogirdga nafaqat ilmiy bilimlarni, balki hayotiy tajriba va axloqiy qadriyatlarni ham o‘rgatadi. Shogird esa o‘z ustozidan ilm olish va uni amaliyotda qo‘llashni maqsad qiladi. Tarbiya berish: Ustoz shogirdni axloqiy jihatdan tarbiyalaydi, unga yaxshi xulq-atvorni, halollikni, sadoqatni, sabr-toqatni o‘rgatadi. Shogird esa bu tarbiyani hayotida qo‘llashga harakat qiladi. O‘zaro hurmat va ishonchni o‘stirish: Ustoz va shogird o‘rtasida hurmat va ishonch muhim o‘rin tutadi. Shogird ustozining so‘zlariga hurmat bilan qarashi, ustoz esa shogirdning bilim olishdagi intilishlarini qo‘llabquvvatlashi kerak. 24 2. Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlarning asosiy tamoyillari Islomda ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlar bir qator tamoyillar asosida shakllanadi. Bu tamoyillar o‘quvchilarni to‘g‘ri tarbiyalash va ma’naviy jihatdan rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi: Hurmat: Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlar hurmatga asoslanishi kerak. Shogird o‘z ustoziga hurmat bilan yondoshishi, uning fikrlarini e’tibor bilan tinglashi zarur. Ustoz esa shogirdning savollariga sabr bilan javob berishi, unga yo‘l ko‘rsatishi kerak. Ishonch: Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlar ishonchga asoslanadi. Shogird o‘z ustoziga to‘liq ishonishi, ustoz esa shogirdning ilmiy va ma’naviy rivojlanishiga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishi kerak. O‘zaro sabr: Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatda sabr muhim tamoyildir. Ustoz shogirdning savollari va tushunishdagi qiyinchiliklarga sabr bilan yondoshishi, shogird esa o‘qishdagi qiyinchiliklarga chidamlilik ko‘rsatishi kerak. Mas’uliyat: Ustoz shogirdning ilmiy va axloqiy rivojlanishiga mas’uldir. U shogirdni nafaqat ilmiy bilim bilan, balki axloqiy tarbiya bilan ham ta’minlashi kerak. Shogird esa o‘z ustozidan o‘rganayotgan bilim va tarbiyani to‘g‘ri qo‘llashga mas’uliyatli bo‘lishi kerak. 3. Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlarning shakllanishi Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlarning shakllanishi bir qancha omillarga bog‘liq. Ular orasida o‘zaro muloqot, ishonch va o‘zaro yordamning bo‘lishi muhimdir. Shogirdning ustoziga bo‘lgan hurmati, uning ilm va tajribasiga bo‘lgan ishonchi ushbu munosabatning mustahkamlanishiga yordam beradi. Ustozning ta’lim berish uslubi: Ustoz o‘z bilimini nafaqat so‘zlar bilan, balki o‘z xulq-atvori bilan ham o‘rgatadi. Ustozning o‘zi yaxshi axloq, sabrtoqat va mas’uliyatli bo‘lishi, shogirdga yaxshi ta’lim berishning asosiy usulidir. 25 Shogirdning intilishi va o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyoji: Shogird o‘zining ilm olishga bo‘lgan ehtiyoji va intilishi bilan ustoz bilan munosabatlarini mustahkamlaydi. Agar shogird o‘z bilimini oshirish va ma’naviy jihatdan rivojlanishga intilsa, u holda ustoz bilan o‘rtadagi munosabat ham muvaffaqiyatli bo‘ladi. O‘zaro yordam va qo‘llab-quvvatlash: Ustoz shogirdga yordam berishi, uni har doim qo‘llab-quvvatlashi kerak. Shogird esa o‘zining savollariga javob topishga, ustozidan fikr olishga harakat qiladi. O‘zaro yordam va o‘qish jarayonidagi qo‘llab-quvvatlash munosabatlarni mustahkamlaydi. 4. Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlarning ijtimoiy ahamiyati Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlar nafaqat ilmiy, balki ijtimoiy hayotda ham muhim ahamiyatga ega. Ular jamiyatda yaxshi odatlar, axloqiy qadriyatlar va ma’naviy o‘sishning mustahkamlanishiga yordam beradi. Ustoz shogirdga nafaqat ilm, balki ijtimoiy mas’uliyat, boshqalarga yordam berish, adolatni ta’minlash kabi ijtimoiy qadriyatlarni ham o‘rgatadi. Shogird esa ushbu qadriyatlarni jamiyatda qo‘llashga harakat qiladi. Ustoz va shogird o‘rtasidagi o‘rnak munosabatlar jamiyatdagi ijtimoiy hayotga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shogirdning ilm olish va axloqiy tarbiya olish jarayoni, oxir-oqibatda, jamiyatda adolat, tinchlik va farovonlikni ta’minlashga yordam beradi. Ustoz va shogird o‘rtasidagi munosabatlar bilim va axloqiy tarbiyaning asosiy poydevorlaridan biridir. Islomda bu munosabatlar o‘zaro hurmat, sabr-toqat, ishonch va mas’uliyatga asoslanadi. Ustoz va shogird o‘rtasidagi mustahkam aloqalar ilmiy rivojlanish va axloqiy kamolotning kafolati bo‘lib, jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Ustoz o‘z bilimlarini shogirdlariga nafaqat so‘z bilan, balki o‘z xulqatvori bilan ham o‘rgatadi. Shogird esa o‘z ustozining maslahatlari va yo‘riqlariga amal qilgan holda ma’naviy va ilmiy jihatdan to‘g‘ri yo‘l tutishga intiladi. 26 II-BOB. ZAMONAVIY MUSULMON MAKTABLARI VA ULARNING O‘QITISH USULLARI 2.1. Innovatsion ta’lim texnologiyalarining ta’rifi va turlari Bugungi davr butun jahonga axborotning misli ko‘rilmagan tarzda yangilanishi, qadriyatlarning qayta baholanishi bilan bog‘liq bo‘lgan global o‘zgarishlarni taqdim etmoqda. Hayotimizning barcha sohasida jadallashuvni, boshqacha qilib aytganda esa globallashuvni ko‘rishimiz odatiy hol bo‘lib qoldi. Global dunyo yangicha qadriyatlar, hayotning barcha jabhalariga nisbatan mutlaqo o‘zgacha yondashuvlarni talab qilishi bilan xarakterlanmoqda. Zamonaviy globallashuv sharoitida mamlakatimizda yangi demokratlashgan va modernizatsiyalashgan jamiyatni qurish uchun yuksak aql-zakovatga ega bo‘lgan, ruhan tetik va sog‘lom, erkin va mustaqil fikrlaydigan, ayni paytda ijtimoiy mas’uliyatni chuqur his etadigan, ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalash muhim. Yoshlar ongi, qalbi va ichki dunyosiga milliy g‘oyani singdirishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish asosida yanada yuksaltirish ularning mamlakatimiz mustaqilligidan faxrlanishi, mamlakatimizda milliy tiklanishdan-milliy yuksalish, ozod, erkin, farovon hayot qurish yo‘lida halol mehnat qilishi, jahon hamjamiyati yutuqlari, axborot texnologiyalaridan foydalanishiga ham keng imkoniyat yaratadi. Bu tuyg‘ular yoshlarimizning kuchi, salohiyati, bunyodkorlik faoliyatini ko‘p jihatdan belgilaydi va ularni tinmay izlanishga safarbar etadi. Shu bois bugungi global o‘zgarishlar davrida har qanday buzg‘unchi g‘oyalarni oldini olish, ularning har qanday ko‘rinishdagi mafkuraviy tajovuz, g‘oyaviy ziddiyat, g‘oyaviy qaramlik kabi holatlarga qarshi kurash borasida ilgari surilayotgan innovatsion g‘oyalar, shu asosida ishlab chiqilgan usul va vositalar yuksak axloqiylik va ezgulikka, adolatni qaror toptirishga yo‘g‘rilgan bo‘lishi kerak. Agar innovatsion g‘oya shunday mazmunga yo‘g‘rilmagan bo‘lsa u albatta, yana bir yangi tipdagi buzg‘unchi g‘oya va turini keltirib chiqarishi muqarrardir. Xo‘sh, innovatsiya nima, uning ma’no-mazmuni nimalardan iborat, - degan savol tug‘iladi. Bu savolga lug‘aviy jihatdan “Innovatsiya” tushunchasi ingliz tilidan tarjima qilinganda (“innovation”) “yangilik kiritish” degan ma’noni 27 anglatadi. “Innovatsiya” tushunchasi mazmunan aniq holatni ifodalaydi. “O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi”da ko‘rsatilishicha, Innovatsiya quyidagicha mazmun va tushunchalarga ega: “Innovatsiya (ingl. “innovationas” - kiritilgan yangilik, ixtiro) - 1) texnika va texnologiya avlodlarini almashtirishni ta’minlash uchun iqtisodiyotga sarflangan mablag‘lar; 2) ilmiy-texnika yutuqlari va ilg‘or tajribalarga asoslangaan texnika, texnologiya, boshqarish va mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli sohalar va faoliyat doiralarida qo‘lanishi”1 izohlangan. Innovatsiya – bozorga tovar shaklida kelib tushadigan, qo‘llanilishi ishlab chiqarishda texnologiyani takomillashtirish va chiqarilayotgan mahsulotni yangilash imkonini beradigan ilmiy-texnik faoliyat mahsulidir”2. Shunday qilib, Innovatsiya fenomeni zamonaviy ilmiy diskursda aksariyat hollarda iqtisodiy dinamiklikni qo‘llab-quvvatlovchi yangilikni joriy etish tarzida tushuniladi. Ko‘p hollarda Innovatsiya so‘zi “kashfiyot”, “ixtiro” kabi tushunchalarning sinonimi sifatida ishlatiladi. Bu esa uning mazmunini anglashda chalkashliklarga sabab bo‘ladi. Shu munosabat bilan bu borada Innovatsiya tushunchasining mohiyatini aniqlab olish uchun uning “kashfiyot”, “yangilik”, “ixtiro” kabi tushunchalar bilan o‘zaro munosabati masalasini semantik tahlil qilish maqsadga muvofiq. “Yangilik”, “novatsiya” va “yangilik kiritish” kabi tushunchalar ko‘p hollarda Innovatsiyaning sinonimi sifatida talqin etiladi. Innovatsiya muammosiga bag‘ishlangan ilmiy adabiyotlarda ham ikki turdagi ta’rif ilgari suriladi. Birinchi ta’rifga ko‘ra, Innovatsiya – “yangi mahsulot yoki xizmat, ularni ishlab chiqarish vositasi, tashkiliy, moliyaviy, ilmiy-tadqiqot va boshqa sohalardagi yangilik, xarajatlardagi tejamkorlikni ta’minlash yoki shunday tejamkorlik uchun sharoit yaratishga qaratilgan har qanday takomillashuv”3 tarzida tushuniladi. Ikkinchi talqinga ko‘ra esa, Innovatsiya “tatbiq etiladigan muhitga yangi nisbatan barqaror elementlarni olib kiruvchi maqsadga yo‘naltirilgan o‘zgarishlar”ni anglatadi4. Innovatsiya // – Toshkent: “O‘zbekistan milliy ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti, 2002. – B. 169. Kelle V.J. Sivilizatsionnыe imperativы innovatsionnoy politiki: Rossiya i mirovoy opыt / Filosofiya, nauka, sivilizatsiya. – M.: 1999. – S.312. 3 Problemы formirovaniya i razvitiya innovatsionnoy strukturы: Preprint doklada / nauch. ruk. E.B. Muxanova. – M., 1991. – S.41. 4 Prigojin A.I. Sovremennaya sotsiologiya organizatsiy. – M., 1995. 1 2 28 Ushbu ta’riflarda, bizningcha, Innovatsiya hodisasi soddalashtirib yuborilgan. Birinchi holda amaliy tatbiq etish mahsuloti, ikkinchisida esa, jarayon sifatida baholangan. Shuningdek, mazkur ta’riflarda Innovatsiya faqatgina iqtisodiytexnologik muhit doirasidagi hodisa deb talqin etilgan va Innovatsiyaning sotsiomadaniy jihatlari va ularning siyosiy, ijtimoiy, kognitiv va boshqa sohalarda namoyon bo‘lishi e’tibordan chetda qolgan. Shunday bo‘lsa-da, S.Ye. Kryuchkovaning bu boradagi fikriga muayyan ma’noda qo‘shilish mumkin. Uning fikricha, innovatsiyalar “umumiy ma’noda, inson faoliyati global aspektlarining namoyon bo‘lishi sifatida chiqadi va o‘zining chuqur mazmuniga ko‘ra nafaqat, yangiliklarni yaratish va tarqatish jarayoni, balki, har qanday holatda ham yangilikka daxldor bo‘lgan hayot tarzi, tafakkur uslubini o‘zgartirish kabi hodisalarga ham taalluqlidir”5. Bizningcha, hozirgi kunga kelib innovatsiya fenomeni texnik-iqtisodiy sohaning tor doirasini engib o‘tgan. Buni Innovatsiyaning madaniyatning turli sohalarida qo‘llanilayotganida ham ko‘rish mumkin. Endilikda, innovatsion faoliyat rivojlanishning asosiy sharti sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ta’lim, ilmiy, ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy Innovatsiyalarning mavjudligi jamiyat va madaniyatning turli makonlarida yuzaga kelgan yangilikka intiluvchanlik xususiyatidan darak beradi. Bu esa, o‘z navbatida, zamonaviy sotsiomadaniy voqelikning xarakterli xususiyatidir. E.K. Krasnuxinaning ta’kidlashicha, o‘tmishga munosabat bugungi kunda o‘zgarmoqda va ijtimoiy voqelikni shakllantiruvchi asos sifatida an’analar emas, balki, innovatsiyalar chiqmoqda. Mutaxassis shunday yozadi: “agarda tarixning mazmuni dolzarb va bugungi kun uchun ahamiyatli bo‘lsa, u holda o‘tmish hozirgi zamonning ildizi sifatida endi yo‘q. Hozirgi davr o‘z-o‘zidan ishlab chiqarish, xususiy dekonstruksiya tarzida qurilmoqda. O‘tmish reanimatsiyasi innovatsiya ko‘rinishida sodir bo‘lmoqda ... O‘tmish qaytsa, faqatgina, yangilik ko‘rinishini olib takrorlanishi mumkin, eski, avvalgi narsa, hodisalar yangilanib, novatsiya shaklini olibgina fuqarolik huquqiga ega bo‘lishi mumkin. Shu nuqtai nazardan qaraganda, eng qadrli narsa – bu, yangilik. Shuning uchun an’anaviy o‘tmish o‘zining yangilik ekanini va o‘zida 5 Kryuchkova S.E. Innovatsii: filosofsko-metodologicheskiy analiz. – M., 2000. – S.32. 29 hozirgi davrni ko‘rsatishga urinadi”6. Demak, Innovatsiya, eng avvalo, o‘z davri nuqtai nazaridan asoslashni taqozo etadigan murakkab sotsiomadaniy fenomendir. Bundan tashqari, Innovatsiya sotsiomadaniy hodisa sifatida o‘z mohiyatiga, nafaqat, zamonaviy madaniyatning barcha tendensiyalarini, balki, u yangilikka yo‘nalgan fenomen sifatida madaniyatning kelajagini ham singdiradi. Bizning fikrimizcha, Innovatsiyani yangi postindustrial rivojlanish bosqichi ob’ektivlashuvining sotsiomadaniy modeli, deb ta’riflash zarur. A.I.Prigojin fikricha esa, “yangilik kiritish maxsus mexanizm sifatida ko‘plab aniq maqsadga yo‘naltirilgan o‘zgarishlarda o‘z o‘rniga ega”. Shunday qilib, Innovatsiya tushunchasining genezisi va uning zamonaviy adabiyotlardagi ta’riflarining tahlili Innovatsiyani kulturologik diskursda madaniyatga tashqi omillarni kiritish va uning tarkibida yangilikni qaror toptirish mexanizmi sifatida yuzaga kelib XXI asrda texnik-iqtisodiy muammolar doirasida yangilikni ob’ektivlashtirish, madaniyat ichki salohiyatini ro‘yobga chiqarishga qaratilgan mexanizm sifatida ta’kidlash imkonini beradi. “Innovatsiya” ilm, fan, texnika, texnologiya, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy-ma’rifiy sohalarida kecha mavjud bo‘lmagan, bugun insoniyatning intellektual salohiyatining amaliyotdagi natijasi sifatida yangidan yaratilgan yangilik va ixtirolar va ularni amaliyotga tatbiq etilishi jarayonidir. Yuqorida bayon qilingan fikrlarni umumlashtirgan holda innovatsiya tushunchasiga quydagicha falsafiy ta’rif berish mumkin. Innovatsiya deb ko‘p qirrali jamiyat hayotining u yoki bu sohasini rivojlantirish uchun ishlab chiqilgan ilg‘or g‘oyalar, ular asosida yaratilgan ilmiyamaliy ishlanmalarni ilm-fanlarning so‘nggi yutug‘i, texnika va texnologiyalarning yangi ixtirosi sifatida mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-huquqiy, ma’naviymadaniy hayotida qo‘llanilishiga aytiladi. Ushbu falsafiy ta’rifdan ham ko‘rinib turibdiki, har qanday innovatsion g‘oya jamiyatning ideosferasida quyidagicha ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Har qanday yangilik eng avvalo g‘oyadan boshlanadi. Shuning uchun ham jamiyat hayotining mafkuraviy sohasini muntazam ravishda takomillashtirib borish uchun eng avvalo zamonaviy milliy g‘oya kerak 6 Qosimov B. Milliy uyg‘onish. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2002. – B.33. 30 bo‘ladi. Bunday g‘oya birinchi navbatda olimlar va boshqa faol fuqarolar tomonidan ilgari suriladi. Ilm-fan va texnika yutuqlarini keng qo‘llagan holda iqtisodiyot tarmoqlariga, ijtimoiy va boshqa sohalarga zamonaviy O‘zbekiston texnologiyalarni tezkor joriy etish rivojlanishining muhim sharti hisoblanadi. innovatsion Respublikasi O‘zbekiston jadal Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev ta’kidlaganidek: “Bugun biz davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan yangilashga qaratilgan innovatsion rivojlanish yo‘liga o‘tmoqdamiz. Bu bejiz emas, albatta. Chunki, zamon shiddat bilan rivojlanib borayotgan hozirgi davrda kim yutadi? Yangi fikr, yangi g‘oya, Innovatsiyaga tayangan davlat yutadi. Innovatsiya bu – kelajak degani. Biz buyuk kelajagimizni barpo etishni bugundan boshlaydigan bo‘lsak, uni aynan innovatsion g‘oyalar, innovatsion yondashuv asosida boshlashimiz kerak”. Jamiyat va davlat hayotining barcha sohalari shiddat bilan rivojlanayotgani islohotlarni mamlakatimizning jahon sivilizatsiyasi etakchilari qatoriga kirish yo‘lida tez va sifatli ilgarilashini ta’minlaydigan zamonaviy innovatsion g‘oyalar, ishlanmalar va texnologiyalarga asoslangan holda amalga oshirishni taqozo etadi. Shuningdek, bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri ta’lim mazmunini modernizatsiyalash, ta’lim sifatini oshirish, ta’limda innovatsion texnologiyalarni keng joriy etishga yo‘naltirilgan ko‘plab Innovatsiyalar yaratilmoqda va amaliyotga joriy etilmoqda. Mazkur Innovatsiyalarning samaradorligi ko‘p jihatdan ta’lim muassasasida amalga oshirilayotgan innovatsion faoliyatning to‘g‘ri tashkil etilganligiga bilan bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev a’moli bilan aytganda “Hozirgi paytda dunyo miqyosida raqobat qanday keskin tus olib borayotganini hammamiz ko‘rib turibmiz. Bu shiddatli raqobatga faqat zamonaviy ilm-fan, yuqori texnologiyalar va innovatsiya yutuqlarini keng joriy etish orqali munosib javob bera olamiz”7. Mirziyoev SH.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojaatnomasi // Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. Tom 2. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2018. – B.88. 7 31 Zamonaviy globallashuv jarayonida har qanday mamlakat taraqqiyotining etakchi omillaridan biri ta’lim tizimi hisoblanadi. Dunyoning rivojlangan mamlakatlari bosib o‘tgan yo‘lga nazar solsangiz, ular aynan ta’limga asosiy e’tiborini qaratganiga guvoh bo‘lasiz. Oqilona strategiya, marketing, sifatli boshqaruv sabab oliy ta’limni biznesga aylantirgan va top reytinglarda etakchilik qilayotgan oliy ta’lim muassasalari bugun davlatga boqimanda emas. Ko‘plar orzu qilgan AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Xitoy va Janubiy Koreya kabi mamlakatlarning etakchi oliy ta’lim muassasalari ayni paytda nafaqat o‘zini o‘zi to‘liq moliyalashtiradi, balki mamlakatga ham daromad keltiradi. Garvard, Yel’, Prinston, Kembrij, Oksford... Bu universitetlar o‘z nomini “brend”ga aylantira oldi. Yangi O‘zbekiston oliy ta’lim tizimini yuksak bosqichga ko‘tarish yo‘lidan bormoqda. So‘nggi yillarda 36 ta yangi oliy o‘quv yurti tashkil etilib, institut va universitetlar soni 126 taga etdi. Toshkent viloyatida o‘qituvchilarga bo‘lgan ehtiyojni qoplash uchun Chirchiq shahrida Toshkent viloyati Chirchiq davlat pedagogika instituti tashkil etildi. Ta’lim tizimidagi kreativ yondashuvlar va innovatsiya asosida aniq fanlar chuqur o‘qitiladigan Muhammad Xorazmiy va Mirzo Ulug‘bek nomidagi maxsus maktablar tashkil etildi. Yangilaniyotgan O‘zbekiston Oliy ta’lim tizimini yanada takomillashtirish borasida ham ko‘plab islohotlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, 2017-2021 yillarda oliy ta’lim tizimini kompleks rivojlantirish dasturi hamda O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi qabul qilindi. Hozir O‘zbekistonda AQSh, Buyuk Britaniya, Rossiya, Italiya, Janubiy Koreya, Hindiston, Singapur va boshqa etakchi oliy o‘quv yurtlarining 30 dan oshiq filiali faoliyat ko‘rsatmoqda. Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, Innovatsiya va ilmiy tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish uzviy bog‘liqligini nazarda tutuvchi «Universitet 3.0» konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Bugungi zamonaviy globallashuv sharoitida oliy ta’lim muassasalari faqatgina ta’lim xizmatlarini sotish bilan raqobatbardoshlikka erisha olmasligi inkor etib bo‘lmas xaqiqat bo‘lib qolmoqda. 32 Ta’lim tizimini tubdan isloh etish odamlarimizning ongu tafakkuri va dunyoqarashini o‘zgartirish, ularning siyosiy va fuqarolik, ijtimoiy faolligini, kelajagiga bo‘lgan ishonchini oshirishning eng muhim omili va mustahkam asosiga aylandi, desak, hech qanday mubolag‘a bo‘lmaydi. Eng muhimi shundaki, bizning yangi avlodimiz, bilimli, o‘tmishning har qanday illatlaridan ozod bo‘lgan yoshlarimiz bugungi kunda mamlakatimizni demokratlashtirish va liberallashtirish, uni yangilash va ishonchli tarzda ravnaq toptirishning hal qiluvchi harakatlantiruvchi kuchiga aylanib bormoqda. Bugungi kunda yangi innovatsion texnologiyalarning joriy etilishi asosida dars jarayonini tashkil etish bo‘yicha anchagina ishlar amalga oshirildi. Jumladan, aksariyat oliy o‘quv yurtlarining dars o‘tish xonalari texnik va estetik jihatdan talab darajasida tayyorlandi, auditoriyalar videoproektor hamda kompyuter texnikasi bilan ta’minlanib, axborot texnologiyalaridan foydalanib dars o‘tishga moslashtirildi. Bular talabalarning sifatli va samarali bilim olishlarida asosiy texnik vositalar bo‘lib hisoblanadi. Shuning bilan birga hozirda darslarni innovatsion texnologiyalar asosida tashkil qilish, yosh professor-o‘qituvchilarning metodik mahoratini oshirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Jumladan, texnoparklar tashkil etilib professoro‘qituvchilar, ilmiy izlanuvchilar, doktorantlar, magistratura va bakalavriat talabalarini ilmiy va innovatsion faoliyat olib borishlariga erishishlmoqda. Toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi O‘zbekiston-Yaponiya yoshlar Innovatsiya markazi, Toshkent to‘qimachilik va engil sanoat instituti huzuridagi O‘quv-amaliy to‘qimachilik texnoparki hamda Urganch davlat universiteti huzuridagi «Xorazm» innovatsion texnoparkining faoliyati samaradorligi yanada oshirilmoqda. Zero, hozirgi kunda ta’lim jarayonida interaktiv metodlar, innovatsion texnologiyalar, pedagogik va axborot texnologiyalarini o‘quv jarayonida qo‘llashga bo‘lgan qiziqish kuchayib bormoqda, buning sababi, shu vaqtgacha an’anaviy ta’limda talabalarni faqat tayyor bilimlarni egallashga o‘rgatilgan bo‘lsa, zamonaviy texnologiyalarda esa, ularni egallayotgan bilimlarni o‘zlari qidirib topishlariga, mustaqil 33 o‘rganib tahlil qilishlariga, hatto xulosalarni o‘zlari keltirib chiqarishga yo‘naltiradi. Professor o‘qituvchi esa bu jarayonda shaxsning rivojlanishi, shakllanishi, bilim olish va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik, yo‘naltiruvchilik funksiyasini bajaradi. Shu boisdan oliy o‘quv yurtlari malakali kasb egalarini tayyorlashda zamonaviy o‘qitish metodlari – interaktiv metodlar, innovatsion texnologiyalarning o‘rni va roli benihoya kattadir. Bunda pedagogik texnologiya va pedagogik mahoratga oid bilim, tajriba va interaktiv metodlar talabalarni bilimli, etuk malakaga ega bo‘lishlarini ta’minlaydi. Oliy ta’limning rivojlanishidagi asosiy omil sifatida Innovatsiyalarni tasdiqlash bizning davrimizning muhim xususiyatlaridan biridir. Buning sababi shundaki, Innovatsiyalarni idrok etish qobiliyati va innovatsion rivojlanish yo‘lini tanlash ijtimoiy o‘zgarishlarning tobora kuchayib borayotgan dinamikasi va tobora kuchayib borayotgan raqobat sharoitida oliy maktabni omon qolish va rivojlantirishga imkon beradi. Ilmiy va pedagogik faoliyat mazmunini o‘zgartiradigan inqirozli vaziyatlarni engib o‘tgan bunday oliy ta’lim muassasalari zamon talabiga javob berishi mumkin. Oliy ta’lim muassasasining Innovatsiyalarga bo‘lgan ehtiyoji tobora jamiyatning dinamizmiga barqaror reaksiyaning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan aniq tendensiya sifatida namoyon bo‘ladi. Ta’limdagi Innovatsiyalar - bu yangi o‘quv kurslari, mutaxassisliklar, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash sohalari (profillari), yangi ta’lim texnologiyalari ko‘rinishidagi innovatsion faoliyat natijalaridir. Innovatsion texnologiyalar pedagogik jarayon hamda o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatiga yangilik, o‘zgarishlar kiritadi, uni amalga oshirishda asosan interaktiv metodlardan to‘liq foydalaniishga erishiladi. O‘qitish jarayonida talabalarga shaxs sifatida qaralishi, turli pedagogik texnologiyalar hamda zamonaviy metodlarning qo‘llanilishi ularni mustaqil, erkin fikrlashga, izlanishga, har bir masalaga ijodiy yondoshishga undaydi. Shuningdek bu ularda mas’uliyatni his etishni, tahlil qilish, adabiyotlardan unumli foydalanishga, eng asosiysi, o‘qishga, fanga, pedagog shaxsiga, o‘zi tanlangan kasbiga bo‘lgan qiziqishlarini kuchaytiradi. 34 Bunday natijaga erishish amaliyotda o‘quv jarayonida axborot texnologiyalarni qo‘llashni ham taqozo etadi. Ular xilma-xildir. Zamonaviy metodlar, o‘qitishning samarasini oshirishga yordam beruvchi texnologik treninglar talabalarda mantiqiy, aqliy, ijodiy, tanqidiy, mustaqil fikrlashni shakllantirishga, qobiliyatlarini rivojlantirishga, etuk mutaxassis kasbiy fazilatlarini tarbiyalashga yordam beradi. Xulosa qilib shuni qayd etish zarurki so‘nggi paytlarda mamlakatimizda oliy ta’lim muassasalarining innovatsion faoliyati rivojlanish xususiyatlarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish tobora ortib bormoqda. Shu bilan birga, respublikadagi oliy ta’lim muassasalarining innovatsion faoliyatini har tomonlama baholashning samarali usullarini ishlab chiqish muammosi hali etarlicha to‘liq aks ettirilgan emas va bu o‘z navbatida chuqur tadqiqotlarni talab qiladi. Bugungi kunda oliy ta’lim muassasasining innovatsion faoliyatini, uni amalga oshirishga tayyorlashni va innovatsion rivojlanishni rag‘batlantiruvchi ta’lim faoliyatini baholash uchun metodologiya zarur. Turli zamonaviy o‘qitish usullarini tashkil etish uchun pedagogning innovatsion faoliyatini samarali amalga oshirish qator shart-sharoitlarga bog‘liq. Unga pedagogning muloqoti, talaba va ular fikrlariga nisbatan munosabati, turli holatlarda ratsional vaziyatning tan olinishini uqtirishga tayyorligi inobatga olinishi lozim. Demak ta’limning turli modellari va innovatsion faoliyat – o‘z ichiga yangilikni tashkil qilish, qo‘llash, tahlil qilish va baholash kabilarda o‘z ifodasini topadi. Zero, ta’limning maqsadi va konsepsiyasini shakllantirish va joriy etish zarur samaradorlikka erishishning muhim omilidir. Xulosa qilib aytganda, “innovatsion texnologiyalar” tushunchalariga ilmiy adabiyotlardagi ta’riflar hamda ularning tahlilidan kelib chiqqan holda ilgari surilayotgan tahlillar shundan iboratki: Sharq va G‘arb mutafakkirlari garchand millatning etnik birlik sifatida shakllangan davrida yashamagan bo‘lsalar-da, ular innovatsion texnologiyalar asosida milliy g‘oya rivojida milliy va umuminsoniy qadriyatlarning negiziga asoslanganligi; ularga globallashuv jarayonidagi turli xil yot va zararli g‘oyalarga qarshi kurashda ma’naviyat va milliy g‘oya bilan uzviy bog‘liq holda qaralishini bundan bir yuz yigirma yil oldin aytilgan ulug‘ 35 ma’rifatparvar jadid ziyolisi Ismoil Gaspiralining: “Yevropa bir keksa choldir, tajribasi ko‘pdir. Ulug‘ yoshiga hurmatimiz bor. Tajribasidan o‘rganamiz. Lekin xatolarini takrorlamaymiz.... Evropada nimani ko‘rsak, yosh boladek olib yugurmaymiz. Esli hushli insonlardek “Bu nimadir? Oqibati nima bo‘ladi?”. Vijdon va haqqoniyatga uyg‘unmi? deya aql tarozisiga tortib olamiz” kabi so‘zlari bizning bugungi kunimizga taalluqlidir. Buning uchun esa biz jamiyatimizda ro‘y berayotgan globallashuv jarayonlarini ongli ravishda anglab etishimiz va idrok etib to‘g‘ri xulosa chiqarishimiz lozim bo‘ladi. Shundagina biz bu kabi muammolarni ijobiy hal qila olamiz. 2.2. Ta’lim jarayonida interfaol metodlardan foydalanish O'quvchilaringizni hayajonlantirish va ular uchun qiziqarli tajriba qilishning maxsus usullarini qidiryapsizmi? O'qituvchilar uchun o'quvchilarni o'rganishga qiziqish va ishtiyoqni ushlab turadigan interfaol o'qitish usullaridan foydalanish juda muhimdir. O'qitishning interaktiv usullarini qo'llash orqali siz o'quvchilaringiz miyasida mavzuni chuqurroq tushunish va bilimga intilishni yaratishingiz mumkin. Ushbu blogda biz sizning sinfingizni o'zgartirishga yordam beradigan va talabalarga dinamik va qiziqarli o'quv tajribasini taqdim etadigan talabalaringizni jalb qilish uchun noyob interaktiv o'qitish usullarini taqdim etdik. Interfaol o'qitish usullari talabalarning faolligini oshirish va ta'limga imtiyozlar berish orqali o'rganishni yaxshilaydi. Talabalar interfaol usullardan foydalangan holda darslarda faol qatnashadilar, bu esa tushunishni va eslashni yaxshilaydi. Ushbu innovatsion strategiya talabalarni rag'batlantiradi, natijada yanada yoqimli va muvaffaqiyatli o'rganish tajribasi paydo bo'ladi. O'zaro hamkorlik talabalar savollar qulay bo'lgan hamkorlikdagi ta'lim muhitini qilmoqda, fikr almashish, va o'zlarini ifoda. Ijobiy sinf muhiti talabalar va o'qituvchilar o'rtasida munosabatlarni o'rnatish imkoniyatiga ega. Interfaol o'qitish orqali o'rganish yanada qiziqarli va qiziqarli bo'ladi. Bu talabalarni shunchaki o'tirish va tinglashdan ko'ra faol ishtirok etishga undaydi. Talabalar muloqot qilish va o'z fikrlarini ifoda etishga da'vat etilsa, o'rganayotgan 36 narsalariga ko'proq qiziqishadi. Bu o'quv tajribasini yanada qiziqarli va qiziqarli qiladi. Interfaol o'qitishni amalga oshiradigan har bir maktab o'z sinflarida motivatsiya va ishtirokning kuchayishini sezadi. Bu o'qituvchilarga o'z o'quvchilarining o'quv mashg'ulotlarini yanada qiziqarli qilish imkonini beradi. Ular narsalarni yanada raqobatbardosh qilishlari, o'quvchilarga interaktiv o'yinlar orqali o'rganishlariga yordam berishlari va talabalar shubhasiz qiziqarli bo'lgan yutuqlar darajasini ta'minlashlari mumkin. O'qitishning interfaol usullari talabalar va o'qituvchilar o'rtasida mukammal ikki tomonlama aloqani rag'batlantiradi, bu esa o'quv jarayonlari va yondashuvlarini tez o'zgartirishga imkon beradi. Talabalar faol hamkorlik va hamkorlikni o'rnatish orqali narsalarni osongina o'zlashtira oladilar. Shuningdek, o'qituvchilar o'zlarining o'qitish usullarini individual ta'lim uslublariga moslashtirishlari mumkin, natijada hamma uchun yaxshi ta'lim tajribasi paydo bo'ladi. Interfaol ta'lim texnologiyasi talabalarning o'quv tajribalariga uzoq muddatli ta'sir ko'rsatadi. Ta'lim olishda faol ishtirok etadigan talabalar umrbod o'rganuvchilarga aylanish va o'zlarining akademik yo'llari bilan shug'ullanish ehtimoli ko'proq. Ta'lim mahsulotlari interaktiv o'qitishni qo'llab-quvvatlash va talabalarni bir necha jihatdan jalb qilishda muhim rol o'ynaydi. Ushbu mahsulotlar o'quv tajribasini yaxshilash, faol ishtirokni rag'batlantirish va turli xil o'quv uslublarini qo'llab-quvvatlashga mo'ljallangan. Bunday ta'lim mahsulotlaridan biri Magik Mat Magik Mat-bu qiziqarli ta'limdagi bolalar uchun innovatsion interaktiv ta'lim mahsuloti. U Bluetooth ulanishi va matematika, o'qish, muammolarni hal qilish va tanqidiy fikrlashni yaxshilash uchun o'quv o'yinlari to'plamini o'z ichiga oladi. Magik Mat o'zining interaktiv xususiyatlari va qiziqarli mazmuni bilan o'rganishni bolalar uchun sehrli tajribaga aylantirdi. Bu haqiqatan ham kichkintoylar uchun ta'limni qiziqarli va ta'sirchan qildi Trening-bu ketma-ket vazifalar, mashg'ulotlar yoki o'yinlarni bajarish orqali har qanday sohada ko'nikma va bilimlarni shakllantirishga harakat qiladigan 37 o'qitish uslubining bir turi. Ushbu usul o'qituvchiga ishtirokchilarga etishmayotgan ma'lumotlarni taqdim etishga imkon beradi, shu bilan birga bolalarga kasbiy vazifalarni bajarishda kasbiy va tegishli xulq-atvor ko'nikmalarini rivojlantirishga imkon beradi. Treningning foydasi shundaki, u barcha talabalarning o'quv jarayonida faol ishtirokini ta'minlaydi. O'quvchilar darsda o'rgangan narsalarini hozirgi voqealar bilan bog'lashlari uchun darslarga hayotiy misollarni kiriting. Talabalar ushbu stsenariylarni o'rganadilar va amaliy echimlarni ishlab chiqish uchun nazariy tushunchalarini qo'llaydilar. Ushbu hayotiy misollar talabalarga tanqidiy fikrlashga, muammolarni hal qilishga va jamoa bo'lib hamkorlik qilishga yordam beradi, bu ularga haqiqiy muammolarni muvaffaqiyatli hal qilishga yordam beradi. Rol o'ynash-bu o'qitishning samarali usuli bo'lib, unda talabalar mavzu bilan bog'liq hodisalarni amalga oshiradilar. Bolalar faol ishtirok etib, ko'p jihatdan o'zaro aloqada bo'lganda, ular hamdardlik va chuqurroq tushunishni yaratadilar. Bundan tashqari, u tanqidiy fikrlash va muloqot qobiliyatlarini, shuningdek, ishonch va ijodkorlikni rivojlantiradi. Ushbu interaktiv usul sinflarni bilim yodlashdan tashqariga chiqadigan dinamik muhitga aylantiradi. O'qituvchilar talabalarni empatiyani rivojlantirish orqali o'z bilimlarini Real vaziyatlarda qo'llashga undaydi, natijada hayotiy qiyinchiliklarga duch kelishga tayyor shaxslar paydo bo'ladi. Guruh suhbatlarini o'tkazish orqali o'rganishga jalb qilishni rag'batlantirish. O'quvchilarni sinfda o'tilgan mavzularni muhokama qilish uchun kichik guruhlarda ishlashga undash. Fikr almashish, so'roq qilish va turli nuqtai nazardan o'rganishni rag'batlantirish. Ushbu usul tanqidiy fikrlash va muloqot qobiliyatlarini yaxshilaydi, shu bilan birga dinamik va hamkorlikdagi o'quv muhitini yaratadi. Dala tashriflari talabalarga o'z kurslarining haqiqiy dasturlariga ta'sir qilish orqali muhim o'rganish imkoniyatlarini beradi. Sinfdan tashqarida tajribaviy o'rganish tushunishni yaxshilaydi va uzoq muddatli xotiralarni targ'ib qiladi. Ushbu ekskursiyalar talabalarga g'oyalar va tushunchalarni amalda ko'rishga imkon beradi, bu esa o'rganishni yanada qulay va samarali qiladi. Dala tashriflari talabalarga tarixiy joylarni o'rganish, muzeylarga tashrif buyurish yoki tashqarida 38 ilmiy tajribalar o'tkazish imkonini berish orqali qiziqish va tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Ushbu sohadagi mutaxassislar va mutaxassislar bilan o'zaro munosabatlar qo'shimcha ravishda martaba orzularini rag'batlantiradi. Ushbu immersiv tajribalar o'quv jarayonini yaxshilaydi, yosh ongda uzoq muddatli taassurot qoldiradi. Talabalarni jalb qilish va o'rganishga qiziqtirish uchun galereya yurishlaridan foydalaning. Bu shunday ishlaydi: Talabalarning ma'lum bir mavzu bo'yicha ishlarining maxsus namoyishini o'rnating. Talabalardan aylanib yurishlarini va bir-birlarining ishlariga qarashlarini so'rang. Ular o'z fikrlarini baham ko'rishlari va sinfdoshlariga fikr bildirishlari mumkin. Ushbu qiziqarli va dinamik yondashuv talabalarni hamkorlik qilishga, tanqidiy fikrlashga va foydali fikr bildirishga undaydi. Bu bolalar ijodiy va samarali muloqot qilishlari mumkin bo'lgan do'stona va qo'llab-quvvatlovchi o'quv muhitini yaratadi. O'qitishning interfaol usullari ta'lim sohasini o'zgartirish va uni yanada qiziqarli va o'quvchilarga yo'naltirish imkoniyatiga ega. O'qitish amaliyotingizni doimiy ravishda takomillashtirish va yangi texnologiyalarni qo'llash orqali ertangi kun muammolariga duch kelishga tayyor bo'lgan ishonchli, mustaqil va umrbod o'quvchilar avlodini yaratishingiz mumkin. Shunday qilib, keling, interaktiv ta'limning o'zgaruvchan kuchini qabul qilaylik va talabalarimizni o'z bilimlarining me'mori bo'lishga undaylik. Aqliy faoliyatni faollashtirish, o'ziga ishonishni rivojlantirish muammosi talabalarning ijodkorligi fanning dolzarb muammolaridan biri bo'lgan va shunday bo'lib qolmoqda. Ta'limning kompetentsiyalarni shakllantirishga zamonaviy yo'nalishishaxsning faoliyat va muloqotga tayyorligi va qobiliyati quyidagilarni nazarda tutadi talaba qila oladigan pedagogik va psixologik sharoitlarni yaratish nafaqat intellektual va kognitiv faoliyatni, balki shaxsiy ham namoyon bo'ladi ijtimoiy mavqe, uning individualligi uni o'rganish predmeti sifatida ifoda etishi mumkin.Olimlar va amaliyotchilar uzoq vaqtni 39 engish uchun sharoit yaratishga intilishadi talabalarning bilimga befarqligi, ularning istamasligi tendentsiyasi o'rganing, shuningdek, kognitiv rivojlanish uchun va mashg'ulot oxirida kasbiy motivlar va qiziqishlar, kommunikativ qobiliyat va ko'nikmalar. Juda ko'pincha, ko'rib chiqilgan faollashtirish nazoratni kuchaytirish uchun kamayadi talabalar ishlaydi yoki transfer va assimilyatsiyani kuchaytirishga urinishlar texnik o'quv qo'llanmalari, kompyuter ma'lumotlari yordamida bir xil ma'lumotlar texnologiyalar va aqlning zaxira imkoniyatlari. O'quv jarayonida talabalarning bilim faolligi darajasiga qarab, bir, passiv faol va interaktiv ta'lim ajratish mumkin Passiv o'rganishda talaba o'quv faoliyati ob'ekti sifatida ishlaydi: u o'ziga berilgan materialni o'rganishi va ko'paytirishi kerak o'qituvchi yoki boshqa bilim manbai .Bu odatda ma'ruza paytida-monolog, adabiyotni o'qish yoki namoyish. Bunday holda, talabalar, qoida tariqasida, bir-biri bilan hamkorlik qilmaydi va hech qanday muammoli, qidiruv vazifalarini bajarmang. Faol va interfaol ta'limda talaba ko'proq darajada bo'ladi o'quv faoliyatining predmeti, o'qituvchi va boshqalar bilan muloqotga kirishadi pedagogik jarayon ishtirokchilari va kognitiv ishlarda faol ishtirok etadilar faoliyat, ijodiy, izlanish va muammoli vazifalarni bajarish. O'zaro ta'sir talabalar bir-birlari bilan juft va guruhlarda vazifalarni bajarishda amalga oshiriladi. Bizning nuqtai nazarimizdan, kasbiy kompetentsiya faqat o'qitishning innovatsion usullari va usullaridan foydalanish tufayli amaliy faoliyat. M. A. Valeevaning so'zlariga ko'ra, haqiqiy amaliyotdan sezilarli masofa kasb-hunar ta'limi bilim olishda rasmiyatchilik va qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi ularning hayotda qo'llanilishi. O'qitishning faol bosqichida talabalar bilan samarali muloqot qilish uchun o'qitish uslublari amaliy qo'llanmasdan yaratishning oddiy printsipini o'z ichiga olishi kerak. Ba'zan o'quvchilar sinfda o'rganish uchun mazmunan chuqur anglamoq uchun muvaffaqiyatsiz sifatida. O'qituvchilar, shuningdek, interfaol o'qitish usullarining afzalliklarini bir qator usullar bilan olishlari mumkin:Talabalarning o'lchovli yutuqlari Interfaol o'qitish uslublarini qabul qilish orqali o'qituvchilar talabalarning ma'lum bir fan materialiga qanchalik yaxshi javob berishiga ishonch hosil qilishlari mumkin. O'qituvchilar talabalarning yutuqlarini o'lchashga qodir. O'qitishda moslashuvchanlik 40 O'qitishning interfaol usullari talaba o'qituvchilari yoki talaba-talabalar o'rtasida bo'ladimi, ikki tomonlama aloqani o'z ichiga oladi. Bu jarayon va yondashuvlarni tezda moslashtirishga yordam beradi. Interfaol o'qitish uslublari yordamida o'quv jarayonini takomillashtirish va talabalar undan foyda olishlari mumkin. O'qitishning interfaol usullari ikki tomonlama o'qitishga imkon beradi, bu esa talabalardagi passivlikni yo'q qiladi va bu jarayonga ko'proq talabalarni jalb qilish uni yanada qiziqarli qiladi. Xuddi shu eski ma'ruza uslubini o'qitish endi qiziq emas, chunki u ko'pincha o'quvchilarni sinfda olib yurardi. Talabalar ushbu turdagi o'qitishga qiziqishlarini yo'qotmoqdalar. Buning o'rniga, ular diqqat va ishtirok etish muhitini yaratish uchun interfaol o'qitish uslublariga qiziqish bildirmoqda, uni yoqimli, yoqimli va qiziqarli qilish uchun. O'qitishning interaktiv usullari o'qitishni hayajonli qiladi va uni qiziqarli bilan to'ldiradi. Arma xalqaro ta'lim markazining ko'rsatmalariga binoan interaktiv ta'lim o'qitish uslublariga e'tibor qaratish lozim: Rag'batlantiruvchi javob, munozara va amaliy tajribani kutadigan bunday savollarni kiriting. Javoblarni bosadigan va talabalar e'tiborini jalb qiladigan bunday o'qitish usullaridan foydalaning. O'qituvchilar o'zlarini va talabani o'quv jarayoniga jalb qilishlari kerak. Interfaol o'qitish strategiyalari o'quvchilarning o'quv jarayoniga bo'lgan qiziqishini oshirish va ularni darslarda faol ishtirokchilariga aylantirish, shuningdek, ta'lim maqsadlariga erishishdan ko'ra o'qitishning afzalliklari strategiyasidir. O'quv sinflarida o'quvchining muloqot qobiliyatlari va jamoaviy ish qobiliyatlari, muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish ko'nikmalarini yaxshilashga yordam beradigan virtual sinf darslari mavjud. Talabalar boshqa yo'l bilan o'rganishlari mumkin, dars davomida ma'ruzani passiv tinglovchi bo'lish o'rniga, ular o'quv jarayonida faol ishtirok etadilar. Shunday qilib, ta'lim strategiyasi va o'qitish uslubiga yordam berish. Interfaol o'qitish usullaridan foydalangan holda o'qituvchilar yanada qiziqarli o'quv muhitini yaratishlari mumkin. Bundan tashqari, o'qitishda interfaol yondashuv talabalarga tanqidiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishga va mavzuni chuqurroq tushunishga yordam beradi.Interfaol o'qitish uslublari Quyida o'quvchilarni interfaol o'qitish usullari va interfaol o'qitish uslublari orqali jalb qilishning eng samarali usullari 41 keltirilgan: Aqliy hujum-bu guruh mashg'ulotlarida ishlashni talab qiladigan interfaol o'qitish usullaridan biridir. Ushbu jarayon yordamida talabalar ijodiy fikr va g'oyalarni rivojlantira oladilar. Usul o'quvchilarga o'rganishni birlashtirishga yordam beradi.Suhbat, forumlar va elektron pochta kabi onlayn aloqalar Jamoa g'oyalarini O'ylab ko'ring, juftlang va baham ko'ring Birinchidan, interfaol o'qitish uslubini qo'llashda siz savol yoki muammoni hal qilishingiz kerak bo'ladi, keyin talabalaringizni juftlashtirish zarurati paydo bo'ladi. Har bir guruhga savol bering va ularga etarli vaqt ichida xulosaga kelishlariga imkon bering. Nihoyat, siz juftlikning har biriga shaxsiy ovozida xulosa chiqarishga ruxsat berasiz. Siz har biridan xulosani tushuntirishni so'rashingiz mumkin yoki bitta talabadan kontseptsiyani tushuntirishni, ikkinchisidan o'rganganlarini tushuntirishni so'rashingiz mumkin. Shu tarzda talabalar boshqa talabalar bilan aloqani namoyish etadilar.Buzz sessiyasida ishtirokchilarga bitta mavzu ajratiladi va ulardan kontseptsiyani tushuntirish uchun guruhlarga yig'ilishlari so'raladi. Guruh ishtiroki guruhning har bir a'zosiga o'z fikrlari va g'oyalarini teng ravishda ifodalashga imkon beradi. Bu har bir guruh ichidagi talabalar o'rtasida dalda berishga yordam beradi. Talabalar har kimning tajribasidan o'rganishni va har kimning g'oyalaridan foydalanishni o'rganadilar. Ushbu interfaol o'qitish usuli-bu asosiy amaliy ish formatidan bir nechta o'xshashliklarga ega bo'lgan amaliy ish usuli. Bu to'liq ish formatidagi trening kabi qattiq emas. Hodisa jarayonini o'qitish usullariga kiritishning asosiy maqsadi haqiqiy muammolarni qanday hal qilishni o'rganishdir. Bu o'quvchilarni sinflar chegarasidan tashqarida hayotga tayyorlashga majbur qiladigan haqiqiy odamlarni o'z ichiga oladi. Interfaol o'qitish usuli talabalarning ishtirokini ko'rish uchun juda foydali. Mavzuni sinfdagi o'quvchilarga tanishtirganingizdan so'ng, u haqida ma'ruza qilishni boshlamang. Buning o'rniga, har bir talabadan mavzu bo'yicha o'z savollarini kichik qog'ozga yozishni so'rang. Keyin barcha kartalarni to'plang, ularni aralashtiring va keyin savol-javob mashg'ulotlarini boshlang. Dars davomida o'quvchilarning faolligini tekshirish uchun ushbu interfaol o'qitish usulidan foydalaning. Siz ushbu usulni sinf sessiyasining oxirida 42 qo'llashingiz mumkin. Ma'ruza mashg'ulotini tugatgandan so'ng, talabalardan ma'lum bir savolni faqat bir daqiqaga yozishni so'rang. Bu "bugun o'rgangan eng muhim narsa nima edi"kabi har qanday umumiy savol bo'lishi mumkin. O'quvchilaringiz yozganlarini o'qing va agar kerak bo'lsa, sinfning keyingi sessiyasida bu haqda suhbat ochishingiz mumkin. Ushbu uslub o'qituvchilarga talabalarning faolligi va tushunchasini baholashga yordam beradigan interfaol o'qitish strategiyalarining ajoyib namunasidir. Bu kabi interfaol o'qitish strategiyalarini o'z ichiga olgan holda, o'qituvchilar yanada dinamik va samarali o'quv muhitini yaratishi mumkin. Bu o'qitishning bir nechta interaktiv usullari bo'lib, siz o'qitishni qiziqarli, ma'lumotli va o'qish uchun qiziqarli qilish uchun sinfda tanishtirishingiz mumkin. Bugungi kunda ta'limdagi innovatsion faoliyat nafaqat uning sifatini oshirish omili va samaradorlik, shuningdek, ta'lim xizmatlariga bo'lgan talabni oshirish omili va o'zgarishlar aholining umrbod o'qishga motivatsion tayyorligi. "Faol" ning zamonaviy tendentsiyalaridan biri o'rganish " - bu interaktiv trening. Interfaol ta'lim texnologiyalari bilan ta'lim quyidagilarni o'z ichiga oladi o'quv jarayonining odatiy mantig'idan farqli o'laroq, nazariyadan amaliyotga emas va amaliy qo'llash orqali nazariy tushunish uchun yangi tajriba shakllantirish [2].Interaktiv ta'lim-bilim faoliyati maxsus shaklidir. Interaktiv ("Inter" - keng tarqalgan,"act" - act) - muloqot qilish, har kim bilan muloqot qilish va muloqot qilish demakdir. Yilda boshqa so'zlar bilan aytganda, faol usullari farqli o'laroq, interaktiv bilan katta o'zaro qaratilgan talabalar, nafaqat o'qituvchilar, balki bir-birlari bilan va talabalar faoliyatining ustunligi o'quv jarayoni. Ta'limning interfaol shakllarining yadrosi guruh ishi, shu jumladan kichik guruhlar. Bu juda aniq va bashorat qilinadigan maqsadni anglatadi. Maqsad-qulay yaratish talaba yoki talaba o'z muvaffaqiyatini, intellektual qobiliyatini his qiladigan o'quv muhiti bilim va ko'nikmalarga, shuningdek, samarali o'rganish jarayonini amalga oshiradigan izchillik trening tugagandan so'ng muammolarni hal qilish bo'yicha ish uchun asos yarating. Interaktivdan foydalanganda o'qitish usuli idrok etish jarayonining to'liq ishtirokchisiga aylanadi, uning tajribasi akademik bilimlarning asosiy manbai. Interfaol usullar har qanday holatda ham ma'ruzalarni almashtirmaydi, lekin ma'ruza materialini yaxshiroq singdirishga hissa qo'shing va 43 eng muhimi, fikrlarni shakllantiring, munosabat, ko'nikma, xulq-atvor. Boshqa so'zlar bilan aytganda, interaktiv ta'lim-barcha yuqorida, muloqot, deb trening, unda talaba va o'qituvchi o'rtasidagi o'zaro munosabatlar, talabalarning o'zlari orasida. Interfaol doskani qo'llash quyidagi bir qator imtiyozlarni beradi ikkala o'qituvchi va talabalar: foydalanish orqali aniq, samarali va dinamik materiallar oqimini ta'minlash taqdimotlar va boshqa manbalar, har qanday ustiga chizish va eslatma yozish imkoniyati ilova qiling, saqlang va rasmni doskaga chop eting, shu jumladan dars paytida olingan eslatmalarni emas ko'p vaqtni sarflash; turli qiziqarli va qiziqarli talabalar motivatsiyasini rivojlantirish. Interfaol ta'lim o'quv jarayonining odatiy mantig'idan farq qiladi nazariyadan amaliyotga emas, balki yangi tajribani shakllantirish orqali nazariyga ilova orqali tushunish. Ishtirokchilarning tajribasi va bilimlari ta'lim jarayoni o'zaro o'rganish va o'zaro boyitish manbai hisoblanadi. Ularni baham ko'rish orqali ishtirokchilarning bilim va tajribasi o'qituvchilarni tayyorlash funktsiyalarini o'z zimmasiga oladi ularning motivatsiyasini yaxshilaydi va yanada samarali o'rganishga yordam beradi. Interaktiv ta'lim modeli keyingi kasbiy ta'limda, kattalarning norasmiy ta'limida eng samarali, chunki kattalar ajoyib hayot va professional tajribaga ega bo'ling. Interfaol ta'lim bir nechta muammolarni hal qilishi mumkin, ularning boshlig'i kommunikativ ko'nikmalarni rivojlantirishdir. Ushbu trening quyidagilarga yordam beradi talabalar o'rtasidagi hissiy aloqa, ta'lim muammolarini ta'minlaydi, chunki jamoaviy ishni o'rgatadi, tinglaydi o'rtoqlarining qarashlariga yuqori motivatsiya, kuch, bilim, ijodkorlik va tasavvur, muloqot qobiliyatlari, proaktiv pozitsiya, individuallik qiymati, erkinlik ifoda, ishlashga e'tibor, o'zaro hurmat va demokratiya. Interaktiv trening targ'ib qiladi mukammallikni faollashtirish, bilim va tajriba almashish, yangisini shakllantirish professional fikrlash, innovatsiyalarga nisbatan konstruktiv pozitsiyani egallash boshqa birovning tajribasidan foydalanishga yangi, ijodiy yondashuv tuyg'usini uyg'otish o'z amaliyotini tanqidiy baholashni shakllantirish va hokazo. Interfaol o'qitishdan foydalanish usullari oliy ta'lim va o'qituvchi va talabaning izlanishlariga hissa qo'shadi umumiy maqsad, hamkorlikni yaratish; umumiy manfaatlarni amalga oshirish; o'zaro yaxshi niyat, 44 bag'ishlanish; "o'qish madaniyati" g'ayratli kasb; mustaqillik va ijodkorlik. Kutilmoqda natijalar: o'qitish samaradorligini oshirish, talabalarning o'qituvchi faoliyatiga qiziqishi; talabalarning kommunikativ ko'nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish, ular o'rtasidagi hissiy aloqa talabalar (interaktiv muhitda yashash qobiliyati, bunday dialogni tushunish va nima uchun kerak); Analitik ko'nikmalarni shakllantirish va rivojlantirish, o'z harakatlariga mas'uliyatli munosabat (the anqidiy fikrlash qobiliyati, asosli xulosalar chiqarish qobiliyati, muammolarni hal qilish qobiliyati va nizolarni hal qilish; qaror qabul qilish va ular uchun javobgarlikni o'z zimmasiga olish qobiliyati); shakllantirish va rejalashtirish ko'nikmalarini rivojlantirish (ularning kelajagini bashorat qilish va loyihalash qobiliyati). Interfaol ta'limning turli shakllari va usullari mavjud, masalan, taqdimotlar, munozaralar, rol o'yinlari, ish usuli, "aqliy hujum" va boshqalar. Bilimlarni tushunish, o'zlashtirish va ijodiy foydalanish jarayonini faollashtirish, muhokama qilinganlarni hal qilishda ishtirokchilarning motivatsiyasi va ishtirokini oshiradi muammolar, talabalarning yangi imkoniyatlarini ochib berish va boshqalar. Interaktiv ta'lim sinf xonasi sinfda erkin, do'stona muhit va o'zaro qo'llabquvvatlash tashabbuslarini talab qiladi, talabalar kognitiv faoliyatni rivojlantiradigan qulay o'quv muhitini yaratish muvaffaqiyatli, aqlli va samarali bo'lib, hamkorlikning yuqori darajasiga ko'tariladi va hamkorlik. Talabalar bilan ishlashning kaliti tushunish va qo'llashdir yodlash va takrorlashdan ko'ra bilim. Interfaol ta'lim shubhasiz pedagogikamizning qiziqarli, ijodiy va istiqbolli yo'nalishi. Bu talablarni o'zgartiradi katta miqdorni tayyorlamoqchi bo'lganingizda darslarga tayyorgarlik bosqichida o'qituvchi sifatida ishlang materiallar (matnlar, kartalar), shuningdek, haqiqiy dars davomida. Agar jarayon ustuvor vazifaga aylansa stajyorlar qo'shma korxonada materialni o'zlashtiradilar, informatsion qiymat mezon sifatida o'qituvchilarni tayyorlash va ish faoliyatini baholash tahlili unchalik ahamiyatli bo'lmaydi. Egalik interfaol usullar va ish shakllari nafaqat o'quv mashg'ulotlarida emas, balki foydali bo'lishi mumkin faqat kattalar, balki oliy o'quv yurtlari talabalari uchun, balki bevosita kasbiy faoliyat. Aslida, an'anaviy ta'limda interaktiv usullardan foydalanish mumkin jarayon. Amalda, bu 45 metodlarni kasb-hunar ta'lim elementlari turli kiritilgan bo'lishi mumkin o'qish shakllari: ma'ruzalar va seminarlar munozaralar, munozaralar va ish bilan to'ldiriladi kichik guruhlar, o'yin usullari, o'quv mashqlari va boshqa usul va usullar. Onlayn trening kelajakdagi bitiruvchilarga qo'yiladigan talablarni nuqtai nazardan hisobga olishga imkon beradi ish beruvchi va talabalarning o'z fikrini rivojlantirish, tahliliy va tanqidiy fikrlash, ijodkorlik, jamoaviy faoliyatda ishlash qobiliyati. Ta'limning faqat interaktiv shakllari taqdim etishi mumkin yuqori motivatsiya, kuch, bilim, ijodkorlik va tasavvur o'qitilgan, ochiqko'ngil, faol hayot lavozim, jamoaviy ruh, so'z erkinligi, takomillashtirish istagi. Shunday qilib, biz o'quv seminarlarining an'anaviy maqsadi (amaliy) degan xulosaga kelishimiz mumkin trening ma'ruzalarda olingan bilimlarni mustahkamlashdir. Shunday qilib, talabalar quyidagilarga amal qilishadi o'qituvchining ko'rsatmalari va tavsiyalari. Interfaol ta'lim jarayonida talabalar baham ko'rishadi interaktiv ish shakli orqali bilimlarni muhokama qilish, o'z fikrlarini bildirish ma'ruzalarda muhokama qilingan muammolarni hal qilish, muqobil yondashuv va qarashlarni muhokama qilish bu muammolarni hal etish bo'yicha, masalalar bo'yicha ilmiy maqolalar o'z o'rganishni tahlil muhokama qilindi. Interfaol ta'lim asoslari o'qituvchilar va talabalarning ishlarini birlashtirdi, ularning konstruktiv hamkorlik va tajriba almashish. Interfaol texnologiyalar faol ishtirok etmoqda har bir insonga o'z ijodini kashf etish va ko'proq bo'lishga yordam berish uchun imkon qadar ko'proq o'qishlarida muvaffaqiyat qozonish va atrofdagi dunyoni yanada yorqinroq qilish uchun ishlash. Foydalanish interfaol texnologiyalar o'qituvchiga namoyishni yanada samarali boshqarish imkonini beradi visual moddiy, guruh ishini tashkil etish va o'z innovatsiyalarni yaratish, buzmasdan esa ritm va ish uslubi. Interaktiv usullardan foydalanganda o'qituvchining roli o'zgarib bormoqda keskin ravishda, markaz bo'lishni to'xtatadi, u faqat uning generalini tartibga soladi va shug'ullanadi tashkilot, kerakli vazifalarni oldindan tayyorlaydi va savollar yoki mavzularni shakllantiradi guruhlarda muhokama qilish, maslahat beradi, rejani bajarish vaqti va tartibini nazorat qiladi. Ushbu strategiya ta'lim talabalari tomonidan o'zlashtirish samaradorligini oshirishga qaratilgan interfaol ta'lim jarayonida olingan bilimlarni berish orqali ma'lumot, hissiy rang va shaxsiy ahamiyatga ega, juda individual va 46 shu bilan birga ularni o'quv jarayonining barcha ishtirokchilarining jamoaviy mulki. Interaktivni joriy etish ta'lim texnologiyasi-talabalarni tayyorlashni takomillashtirishning eng muhim usullaridan biri. XULOSA Ta’lim jarayonida interfaol metodlardan foydalanish o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlab, ularning o‘z-o‘zini rivojlantirishini va ilmiy faoliyatga nisbatan mas’uliyatini oshiradi. Bu metodlar o‘quvchilarni nafaqat ilmiy bilimlarni o‘zlashtirishga, balki tanqidiy fikrlash, jamoada ishlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham yordam beradi. Interfaol metodlar, shuningdek, ta’limni qiziqarli va motivatsion qilish orqali o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.Biroq, interfaol metodlarni ta’lim jarayoniga joriy etish ayrim qiyinchiliklarga ham olib kelishi mumkin. Masalan, vaqtning cheklanganligi, sinfni boshqarish va kerakli resurslar yetishmasligi kabi muammolar yuzaga kelishi mumkin. Shunga qaramay, bu metodlar ta’lim sifatini yaxshilash va o‘quvchilarning umumiy rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.Umuman olganda, interfaol metodlar ta’lim jarayonini yangilash va zamonaviy pedagogik yondashuvlarni qo‘llash orqali o‘quvchilarga yuqori darajadagi bilim, ko‘nikma va qiymatlarni shakllantirishda samarali vosita hisoblanadi. Odamlarning haqiqiy huquqlari, sabablaridan qat’i nazar, muayyan jamiyat faoliyatining natijasidir. Alohida olingan Alohida huquqiy kategoriya sifatida shaxsning jamiyatdagi mavqeini xalqaro huquqiy tartibga solish odatda muhim ahamiyatga ega va inson huquqlarini amalga oshirishda yuzaga keladigan munozarali masalalarni bartaraf etish sohasida asosiy funktsiyani bajaradi. Shu bilan birga, u muayyan jamiyatning ichki siyosiy hayotiga, uning davlat tashkilotiga va siyosiy tizimiga nisbatan hosilaviy, ikkinchi darajali bo‘lib qolmoqda, chunki unga har doim, bir tomondan, davlat suvereniteti ta’sir qiladi. boshqa tomondan - milliy, ijtimoiy iqtisodiy, siyosiy, madaniy o‘ziga xoslik. Shu ma’noda jamiyat va davlatdan tashqari hech qanday huquqni tashqaridan olib bo‘lmaydi. 47 Shu bilan birga, zamonaviy dunyoda suveren davlatlarning bir-biridan, alohida davlatning esa butun dunyo hamjamiyatidan o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro bog‘liqligi keskin oshdi . Muayyan huquq va erkinliklar ma’lum bir jamiyat va davlatga taalluqli bo‘lmagan omillar ta’sirida, xususan, ishlab chiqilgan xalqarohuquqiy tamoyillar va normalar ta’sirida ortib borayotgan darajada vujudga kelishi va amalga oshirilishi mumkin. xalqaro hamkorlik amaliyoti. Inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha evropa tartibi sohasidagi nazorat mexanizmining ichki zaxirasi cheksizdir. Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini himoya qilish to‘g‘risidagi konventsiyaga kiritilgan tuzatishlarni ratifikatsiya qilish orqali uni kelajakda takomillashtirish uchun katta imkoniyatlar mavjud. Fuqarolarning huquq va erkinliklariga rioya etilishini himoya qilish va rag‘batlantirishda davlatlarga qaratilayotgan ulkan salmoq bu sohada, jumladan, mintaqaviy darajada ham faol xalqaro hamkorlikni zarur qilib qo‘yadi. Bu o‘zaro hamkorlik hozirda xalqaro munosabatlarda muhim maqomga ega bo‘lib, global xavfsizlikning zarur shartiga aylandi. Jahon hamjamiyatidagi ko‘pchilik mamlakatlarning jadal rivojlanayotgan o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro bog‘liqligi muhitida kelajakda muhim voqealarni bashorat qilish kerak. Yevropa Kengashi doirasida inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha mintaqaviy tizimning bir tomondan universal tizimga, ikkinchi tomondan esa boshqa mintaqaviy tizimlarga ta’sirini oshirish . Biroq, shuni unutmasligimiz kerakki, bir modelning amaliyotini boshqasining amaliyotiga avtomatik ravishda qo‘llash ko‘rinadigan ijobiy natijalarga olib kelmaydi. Muayyan tizimning har bir ishtirokchisining xususiyatlarini, qiziqishlarini, tajribasini, imkoniyatlarini va boshqalarni, shuningdek, inson huquqlari bilan bog‘liq muayyan muammolarni hal qilishda umuman mintaqaviy yondashuvlarni hisobga olish muhimdir. 48 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. –T.: O‘zbekiston, 2023. 126 b. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi Qonuni (yangi tahrirda). –T.: Adolat, 2018. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida»gi Farmoni (07.02.2017-yil. PF-4947). 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik aloqalarini yanada takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni (19.05.2017-yil PF -5046). 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Yoshlarga oid davlat siyosatining samaradorligini oshirish va O‘zbekiston yoshlar ittifoqi faoliyatini qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risida»gi Farmoni (05.06.2017-yil PF-5106). 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni (16.04.2018-yil PF-5416). 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Qarori (20.04.2017-yil PQ-2909). 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish va sohani rivojlantirishni yangi bosqichga ko‘tarish to‘g‘risida»gi Qarori (28.06.2017 yil PQ-3160). 9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Islom akademiyasini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Qarori (15.12.2017 yil PQ -3433). 10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 apreldagi F-5465-sonli «O‘zbekiston taraqqiyotining yangi bosqichida milliy g‘oyani rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Farmoyishi. 49 11. Mirziyoev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 488 b. 12. Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – Toshkent, O‘zbekiston 2017. 13. Mirziyoev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. Asarlar. I-jild. – Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2017. – 592 b. 14. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasidagi nutqi // Xalq so‘zi, 2017 yil 20-sentabr. № 189 (6883). 15. Mirziyoev Sh. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevori. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Konstitutsiyasi marosimdagi qabul qilinganining ma’ruzasi 25 // yilligiga Xalq O‘zbekiston Respublikasi bag‘ishlangan so‘zi, 2017 tantanali yil 8 dekabr. №247 (6941). 16. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojatnomasi //Xalq so‘zi, 2017 yil 23 dekabr. №258 (6952) 17. Mirziyoev Sh. O‘zbekiston manfaatlarini xalqaro miqyosda qat’iy himoya qilish – diplomatik korpusimizning asosiy vazifasidir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Tashqi ishlar vazirligi va mamlakatimizning xorijiy davlatlardagi elchixonalari faoliyatiga bag‘ishlangan yig‘ilishdagi nutqi // Xalq so‘zi, 2018 yil 13 yanvar. №8 (6966). 18. Mirziyoev.Sh. O‘zbekiston manfaatlarini xalqaro miqyosda qat’iy himoya qilish diplomatik korpusimizning asosiy vazifasidir// Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir 2-jild, –T.: O‘zbekiston, 2018.-B.283,284. 19. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning Oliy Majlisga murojaatnomasi// Xalq so‘zi, 2018 yil 29 dekabr. 50 20. Karimov I. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz. 8-jild. –T.: O‘zbekiston, 2000. -528 b. 21. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. -176 b. 22. Gulyamova I. Osnovnыe deyatelnosti OON v oblasti prav cheloveka. - T. NSPCh, 2002. 23. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va O‘zbekistonda inson huquqlarini himoya qilish milliy tizimi. /Mualliflar jamoasi: A. Saidov, F. Bakaeva, K. Arslanova va boshq. Mas’ul muxarrir A.X.Saidov. - T.: “O‘zbekiston”, 2010. 24. Ismailov B.I. “Mejdunarodnыe standartы lichnыx prav i natsionalnoe zakonodatelstvo Respubliki O‘zbekistan”. - T.: sentr pravovogo prosveщeniya pri TGYuI, 2002. 25. Muminov A. “O‘zbekiston va YuNESKOning xalqaro-huquqiy munosabatlari”. - T.: “Yangi asr avlodi”, 2003. 26. “Natsionalnыy sentr Respubliki O‘zbekistan po pravam cheloveka: stanovlenie i razvitie” / Otv. red. A.X. Saidov. - T.: 2007. 27. Saidov A. “Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro huquq”. Darslik. - T.: Konsauditinform-Nashr, 2006. 28. Tillabaev M.A. Natsionalnыe institutы po pravam cheloveka: Mejdunarodnaya, zarubejnaya i natsionalnaya praktika /Otv. red. A.X. Saidov. - T.: “Adolat”, 2008. 29. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari bo‘yicha vakili (ombudsman)ning 2009 yildagi faoliyati to‘g‘risida hisobot. - T.: 2010. 30. Xalqaro mehnat tashkilotining asosiy konvensiyalari va tavsiyalari. /O‘zbekcha nashr uchun mas’ul A.X. Saidov. - T.: Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, 2008. 31. O‘zbekiston va BMT: tajriba va hamkorlik istikbollari. Konferensiya materiallari tuplami. 2006 yil 16 mart. - T.: TDYuI. 32. Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro shartnomalar: to‘plam /O‘zbekcha nashrining mas’ul muxarriri A.X. Saidov. - T.: “Adolat”, 2004. 51 33. 12. Balogatga yetmagan bolalar huquqlariga oid xalqaro hujjatlar /Mejdunarodnыe dokumentы po pravam nesovershennoletnix. - T.: “Adolat”. 2002. 34. Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti: “Insoniylik mezonlari sohasidagi majburiyatlar” /Mas’ul muxarrir: A.X. Saidov - yuridik fanlar doktori, professor. - T.: Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, 2012. 35. Jeneva konvensiyalari tuplami. / A. Saidov taxriri ostida. - T.: 2002. 36. Glushkova S.I. Prava cheloveka v Rossii: teoriya, istoriya, praktika. Uchebnoe posobie. – M.: Prava cheloveka, 2003. 37. Myullerson R. Prava cheloveka: idei, normы, realnost. – M.: 1991. 38. Byurgental T. Mejdunarodnыe prava cheloveka. – Almatы, 1999. 39. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va O‘zbekistonda inson huquqlarini himoya qilish milliy tizimi. / Mualliflar jamoasi: A.Saidov, F.Bakaeva, K.Arslanova va boshq. Mas’ul muharrir A.X. Saidov. – T.: “O‘zbekiston”, 2010. – 368 b. 40. Mejdunarodnoe sotrudnichestvo v oblasti prav cheloveka. – M.: 1993. Vыp.2. 41. Obщaya teoriya prav cheloveka. – M. NORMA, 1996. 42. Saidov A.X. Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro huquq. Darslik. – T.: Konsauditinform-Nashr, 2006. 43. Saidov A.X. Xalqaro huquq. – T.: “Adabiyot jamg‘armasi”, 2001. 44. 9. Saidov A.X. Mejdunarodnoe pravo prav cheloveka. -M.: 2001. 45. Tillabaev M.A. Natsionalnыe institutы po pravam cheloveka: Mejdunarodnaya, zarubejnaya i natsionalnaya praktika / Otv. red. A.X. Saidov. – T.: Adolat, 2008. – S. 312. 52