Mavzu: Mustaqillik yillarida ilm-fan rivoji. Mundarija: I.Kirish II.Asosiy qism I bob.Ma’naviy meros, milliy va diniy qadriyatlarning tiklanishi va rivojlanishi. 1. Ma’naviy merosning tiklanishi 2. Milliy qadriyatlarning tiklanishi II bob. Ta’lim va madaniyat ravnaqi .Ilm –fan rivoji. 1. Ta’lim islohoti 2. Fan,badiiy adabiyot va taetr. III. Xulosa IV. Foydalanilgan adabiyotlar. 1 Kirish. Mavzuning dolzarbligi: Respublikamiz mustaqillik yillarida ilm fanning rivojlanishi uchun katta ishlar olib borilmoqda. Bizga ma’lumki Respublikamizdagi so‘ngi yillarda Oliy va O‘rta ta’lim sistemasidagi bo‘lib o‘tayotgan islohatlar avvalo talabalarni o‘qitish tizmini tubdan yangilash, bunda dunyoning yetakchi mamlakatlarida qo‘llanilayotgan tizimlari bilan tanishib zamonoviy o‘qitish usullarini yanada takomillashtirishga qaratilgan. Bizga ma’lumki insonning eng katta boyligi – bu intellektual boylik, ya’ni tafakkur. Chunki bu boylikni xech kim tortib ololmaydi. Xalqi intellektual tafakkurga boy bo‘lgan davlatlar xech qachon inqirozga uchramaydi. Vaqt o‘tishi bilan yer osti va yer usti boyliklari , foydali qazilmalar kamayishi va hatto tugashi mumkin, intelektual boylik esa ta’lim tizimi to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilganda faqat ortib boradi. Dunyoning yetakchi davlatlari o‘z taraqqiyotini yangi texnologiyalar yaratish va joriy etish xisobiga shakllantiradi. Shu tufayli ta’lim tizimini yanada takomillashtirish , ilm – fanni rivojlantirish , yuqori intellektual tafakkurga ega yosh mutaxassislar tarbiyalash eng dolzarb vazifalardan biri xisoblanadi. Kurs ishining obyekti: Ma’lumki Respublikamizda keyingi yillarda ishlab chiqarishda yangi texnologiyalarni yaratish va ishlab chiqarishga joriy etish maqsadida yangi g‘oya va innavatsion texnologiyalar yarmarkalari tashkil etilmoqda. Biroq, korxonalarda biron bir yangilikni keng tadbiq etishdan oldin uni bir necha yil davomida sinab ko‘rilishi, ya’ni ma’lum bir uslubiyatga asoslanib olib boriladigan tajribalarda o‘rganilishi lozim. O‘rganilayotgan texnologiya olib borilgan tajribalarda mavjud texnologiyalardan ustunligi tasdiqlangan xollardagina ishlab chiqarishga keng joriy etilishi maqsadga muvofiq. Kurs ishining predmeti: Mazkur ilmiy ijodiy izlanish asoslari fanining asosiy maqsadlari ilmfan va uning tasnifiy belgilarini, fanning jamiyatda va texnik progressning rivojlanishidagi o‘rni, ilmiy izlanish va uning tasniflanishini, tuzilishini, asosiy uslublarini, muammoning qo‘yilishi va ishchi faraz (gipoteza), qo‘llaniladigan asbob, 2 uskunalar va jixozlar tuzilishi, ishlashi va foydalanish qoidalarini o‘rgatish va ularni amaliyotda qo‘llay bilish bo‘yicha yo‘nalish profiliga mos bilimlar darajasi bilan ta’minlashdir. Kurs ishining vazifalari: Bunda o‘qitilayotgan fan bo‘yicha o‘rganishlari uchun talabalar ilmiy izlanishlar asoslarini uning ilg‘or va zamonaviy usullaridan foydalanishni, yangilik, kashfiyotlarni yaratib ularni amaliyotda tadbiq qilishni bilishlari muximdir. Fan bizni qurshab turgan dunyo to`g`risida ob’ektiv aniq, bilimlarni ishlab chiqish bo`yicha samarali inson faoliyatining alohida soxasi xisoblanadi. Kurs ishining amaliy ahamiyati: Bu soha mazkur ijodni ta’minlovchi, muntazam rivojlanib boruvchi bilimlar tizimini, insonlar va muassasalarning ilmiy ijodlarini o`z ichiga oladi. Fan va texnikaning bir-biriga bog`liq ravishda rivojlanish jarayoni insonga moddiy va ma’naviy boyliklarni olish uchun atrof muhitga ta’sir etishga imkon beradi. Zero bu ta’sir hozirgi vaqtda ham, istiqbolda xam atrof muhitga zarar keltirmasligi lozim. Ilmiy muvaffaqiyatlar bevosita oliy maktab rivojiga o`z ta’sirini ko`rsatadi. Fan talabalarning bilimlariga, ularning ijodiy rivojlanishiga, tegishli faoliyat sohasidanoq, muammo yechimlarni topa bilish iqtidoriga yangi o`sib borayotgan talablarni qo`yadi. Mutaxassisdan ham eski, ham avvalo mutlaqo yangi vazifalarni qo`yish va ilmiy asosda hal eta bilishlikni talab qiladi. Ma’ruzalar matnida ilmiy ijodiy izlanish asoslari, nazariy va eksperimental tadqiqotlar metodologiyasi asosiy ta’riflari va tushunchalari, shuningdek ilmiy tadqiqotlarni rasmiylashtirish, ularning iqtisodiy samaradorligi va joriy etilishi hisob-kitoblari xususidagi masalalar ko`rib chiqiladi. Kurs ishining tuzilishi: 2 bob, 4 reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 3 I bob. Maʼnaviy meros, milliy va diniy qadriyatlarning tiklanishi va rivojlanishi. 1. Ma’naviy merosning tiklanishi Jamiyat maʼnaviyati mamlakat barqarorligi taraqqiyotining muhim sharti va kafolatidir. Biron-bir mamlakat oʻz maʼnaviy imkoniyatlarini, odamlar ongida maʼnaviy va axloqiy qadriyatlarni rivojlantirmay, xalqning milliy ruhini uygʻotmay va mustahkamlamay turib, yuksak taraqqiyot darajasiga koʻtarila olmaydi. Maʼnaviyat insonni ruhiy poklanish va yuksalishga daʼvat etadigan,uning ichki olamini boyitadigan, iymon-irodasini, eʼtiqodini mustahkamlaydigan, vijdonini uygʻotadigan qudratli kuchdir. Òarix guvohlik beradiki, mamlakatimiz bir necha bor ajnabiy bosqinchilar hujumiga duchor boʻlgan, qaramlik zulmi ostida qolgan davrlar ham boʻldi. Buning oqibatida xalqimizning boy maʼnaviy merosi, urf-odatlarini qadrsizlantirishga urinishlar boʻldi. Ayniqsa, soʻnggi mustamlakachilik, sovetlar tuzumi davrida milliy qadriyatlarimiz, urf-odatlarimiz oyoqosti qilindi. Ona tilimiz, boy maʼnaviy merosimiz qadrsizlantirildi, koʻplab masjidmadrasalar, milliy maktablar, tarixiy yodgorliklar buzildi, qarovsiz qoldi. Avlodlarimiz yetishtirgan allomalarimiz idealist degan yorliq bilan qoralandi, asarlarini unutish, yoʻqotish siyosati yuritildi. Islom dini qadriyatlari, musulmonlarning eʼtiqodlari oyoqosti qilindi, ruhoniylar quvgʻin ostiga olindi. Mustabid tuzum hukmdorlari madaniy inqilob shiori ostida oʻzbek xalqining yuzlab iqtidorli, milliy-ozodlik uchun kurashgan vatanparvar ziyolilarini, istiqlolchi farzandlarini siyosiy qatagʻon qildi, ularning nomlarini xalqimiz xotirasidan oʻchirib tashlashga harakat qilar edi. Eski tuzum oʻzining bor mafkuraviy kuchini, ommaviy axborot vositalarini, butun maorif tizimini ishga solib, odamlar ongiga soxta, noinsoniy gʻoyalarni singdirishga urinardi. Tariximizni soxtalashtirish, tarixiy haqiqatni buzib koʻrsatish, milliy tuygʻularni qoʻpol ravishda kamsitish siyosati yuritilardi. Oʻz 4 ona tilini, milliy anʼana va madaniyatini, oʻz tarixini bilmaslik koʻplab odamlarning shaxsiy fojiasiga aylanib qolgan edi. Biroq ogʻir judoliklarga qaramasdan, xalqimiz oʻzligini yoʻqotmadi, oʻzining boy maʼnaviy merosini, milliy qadriyatlarini avaylab saqlab, boyitib keldi. Mustaqillik sharofati bilan xalqimiz maʼnaviy zugʻumlardan ozod boʻldi, erkin fikrga, milliy tiklanishga yoʻl ochildi. Jamiyat maʼnaviyatini tiklash va yuksaltirishni taʼminlovchi maʼnaviy-maʼrifiy islohotlarning yoʻnalishlari belgilab olindi. „Moddiy islohotlar, iqtisodiy islohotlar oʻz yoʻliga. Ularni hal qilish mumkin.Xalqning taʼminotini ham amallab turish mumkin. Ammo, maʼnaviy islohotlar -qullik va mutelik iskanjasidan ozod boʻlish, qadni baland tutish, otabobolarimizning udumlarini tiklab,ularga munosib voris boʻlish — bundan ogʻirroq va bundan sharafliroq vazifa yoʻq bu dunyoda“. 1 Maʼnaviy meros qadim zamonlardan beri ajdodlarimiz, otabobolarimizdan bizgacha yetib kelgan maʼnaviy boyliklar -siyosiy, falsafiy, huquqiy va diniy qarashlar, axloq-odob meʼyorlari, ilm-fan yutuqlari, tarixiy, badiiy va sanʼat asarlari majmuyidir. Maʼnaviy qadriyatlar, boyliklar inqilobiy yoʻl bilan hosil qilinadigan hodisa emas, u jamiyat taraqqiyotining barcha bosqichlarida uning ehtiyojlari tufayli yuzaga keladi va oʻsha davr hayotini aks ettiradi, u jamiyat oʻzgarishi bilan yoʻqolib ketmaydi, keyingi avlodlar uchun maʼnaviy meros boʻlib qoladi. Har bir avlod maʼnaviyatni yangidan yaratmaydi, mavjud maʼnaviy merosga tayanadi, biroq uni qanday boʻlsa shundayligicha, koʻr-koʻrona qabul qilavermaydi, taraqqiyparvarlik, insonparvarlik, adolat nuqtayi nazaridan qabul qiladi va rivojlantiradi. Istiqlol tufayli milliy madaniyatimiz, jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga bebaho hissa qoʻshgan buyuk bobokalonlarimizning maʼnaviy merosi qaytadan oʻrganildi va tiklandi. Xalqimiz ulardan bahramand boʻlishga muyassar boʻldi. Mustaqillik yillarida xalqimiz maʼnaviyatining yulduzlari 1 I. A. Karimov. „Oʻzbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat,mafkura“. Asarlar, 1-jild, 202- bet. 5 boʻlgan buyuk allomalarimizning tavallud topgan sanalari YUNESKO bilan hamkorlikda mamlakatimizda va xalqaro miqyosda keng nishonlandi: • 1991-yil — Alisher Navoiy tavalludining 550-yilligi; • 1992-yil — Boborahim Mashrab tavalludining 350-yilligi; • 1993-yil — Zahiriddin Muhammad Bobur tavalludining 510-yilligi; • 1994-yil — Mirzo Ulugʻbek tavalludining 600-yilligi; • 1996-yil — Amir Temur tavalludining 660-yilligi; • 1997-yil — Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli Choʻlpon tavalludining 100-yilligi; • 1998-yil — Ahmad al-Fargʻoniy tavalludining 1200-yilligi; • 1999-yil — „Alpomish“ dostonining 1000-yilligi; • 2000-yil — Burhoniddin Margʻinoniy tavalludining 910 yilligi; • 2000-yil — Kamoliddin Behzod tavalludining 545-yilligi; • 2001-yil — „Avesto“ yaratilganligining 2700-yilligi. Buyuk allomalarimiz, mutafakkirlarimiz yubileylari munosabati bilan ularningoʻnlab nodir va noyob asarlari oʻzbek, ingliz, fransuz, nemis, yapon va boshqa tillarda nashr etildi, haykallar oʻrnatildi, ziyoratgoh maydonlari, bogʻlar yaratildi. 1991-yilda buyuk bobomiz Alisher Navoiy tavalludining 550-yilligi keng nishonlandi. Shu yili Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Adabiyot institutiga Alisher Navoiy nomi berildi, Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti taʼsis etildi. Yubiley yilida „ Lison ut-tayr“, „ Sabʼayi sayyor“, „ Farhod va Shirin“, „ Layli va Majnun“, „ Hayrat-ul Abror“ asarlari nashr qilindi, kinofilmlar va sahna asarlari yaratildi. 1991- yil 28sentabr kuni Toshkent shahrida barpo etilgan Nizomiddin Mir Alisher Navoiy haykali va Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Milliy bogʻining ochilish marosimi boʻlib oʻtdi. 1994-yil oktabr oyida Mirzo Ulugʻbek tavalludining 600yillik yubileyi tantanalari boʻlib oʻtdi. Ulugʻbek madrasasi, Ulugʻbek yashagan davrdagi astronomik asboblar, Toshkentdagi Ulugʻbek haykali aks ettirilgan pochta markalari muomalaga chiqarildi. Shu yil 24- oktabrda Parijda YUNESKOning majlislar zalida „Ulugʻbek va temuriylar davri“ mavzusida Xalqaro konferensiya hamda „Ulugʻbek va anʼanaviy sanʼat“ koʻrgazmasi boʻlib oʻtdi. Bu tadbirlar Mirzo Ulugʻbek 6 qoldirgan ilmiy merosning umuminsoniy qadriyatga aylanishiga koʻmaklashdi. 1998- yil 23- oktabrda Fargʻona shahrida buyuk alloma Ahmad al-Fargʻoniyning 1200-yillik yubileyi nishonlandi. Uning noyob ilmiy merosi xalqimizga qaytarildi. Fargʻona shahrida Al-Fargʻoniy nomi bilan bogʻ yaratildi va buyuk allomaga haykal oʻrnatildi. Jamiyat maʼnaviyatini yuksaltirishda tarixiy xotira, ajdodlar tarixini bilishning, milliy-axloqiy qadriyat hamda anʼanalarning, muqaddas dinimizning oʻrni va ahamiyati katta. Biron-bir xalq oʻz tarixini bilmay, asrlar osha yaratilgan maʼnaviy merosga tayanmay va uni yanada rivojlantirmay turib oʻz kelajagini tasavvur eta olmaydi. Shu boisdan mustabid tuzum davrida soxtalashtirilgan xalqimiz tarixini xolisona, haqqoniy yoritish, barcha oʻquv maskanlarida Vatan tarixini oʻqitish borasida muhim tadbirlar amalga oshirildi. Mustaqillik yillarida Vatanimiz tarixini yoritish va oʻrganish masalalari partiyaviylik, sinfiylik yondashuvlaridan, hukmron kommunistik mafkuraga xizmatkor boʻlishdan xalos etildi.2 Necha 10 yillar davomida buzib koʻrsatilgan yoki soʻz ochilmay kelgan tarixiy voqealarni xolislik, tarixiylik, haqqoniylik tamoyillari asosida yoritilgan qator ilmiy asarlar, darsliklar va oʻquv adabiyotlari yaratildi. Mamlakatimiz Xitoy, Hindiston, Eron, Misr kabi qadimiy davlatlar qatorida turadi. Milliy davlatchiligimiz qadimiy, diyorimiz yirik davlat arboblari bilan mashhur. Bobomiz Amir Temur mamlakatimizni jahondagi eng qudratli davlat darajasiga koʻtargan. Sobiq Ittifoq davrida koʻhna tariximizning ana shu qir- ralari berkitilgan boʻlsa, mustaqillik davrida oʻzining asl bahosini oldi. Milliy davlatchiligimiz tajribasi, Amir Temur tuzuklari, Forobiy, Alisher Navoiylarning odil davlat qurish haqidagi dono fikr-mulohazalari mustaqillik davrida demokratik huquqiy davlat qurilishida katta madad berdi. Prezident Farmoni bilan 1996-yil Amir Temur yili deb eʼlon qilindi. 2 O'zbekiston tarixi. 3-kitob. Milliy Istiqlol davri (N.Jo'rayev) Toshkent 2011 Sharq nashriyot-matbaa aksadorlik kompaniyasi. 7 Shu yili mashhur davlat arbobi va sarkarda Amir Temur tavalludining 660 yilligi mamlakatimizda va jahon miqyosida Amir Temur yili sifatida keng nishonlandi. YUNESKO qarori bilan 1996- yil aprelda Parijda mashhur davlat arbobi Amir Temur tavalludining 660 yilligiga bagʻishlangan bir haftalik xalqaro tantanalar boʻlib oʻtdi. Toshkent shahrida Amir Temurga haykal oʻrnatildi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi tashkil etildi. Amir Temurning shaxsi butun maʼrifiy insoniyatning boyligi ekanligi tan olindi. Amir Temur yubileyi munosabati bilan Samarqand va Shahrisabzda oʻnlab tarixiy obidalar taʼmirlanib, qayta tiklandi, yangi inshootlar qurildi, bogʻlar yaratildi. Samarqand va Shah- risabz shaharlari markazida koʻrkam Amir Temur maydoni barpo etildi va ulugʻvor haykal oʻrnatildi. Bu shaharlarga „Amir Temur“ ordeni topshirildi. 1997- yilda Buxoro va Xiva shaharlarining 2500 yilligi, 1999- yilda vatanparvar siymo, xalq qahramoni Jaloliddin Manguber- di tavalludining 800 yilligi nishonlandi. Urganch shahrida Jaloliddin Manguberdi xotirasini abadiylashtiruvchi yodgorlik majmuyi barpo etildi. 2002-yilda Termiz shahrining 2500 yilligi 2003-yilda Shaxrisabz shahrining 2700 yilligi nishonlandi.3 Vatanimiz ozodligi yoʻlida shahid ketgan Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Fitrat, Usmon Nosir va boshqa xalq jigarbandlarining nomi, izzat-ikromi, hurmati oʻz joyiga qoʻyildi, asarlari nashr etildi. Prezident Islom Karimov tashabbusi bilan Òoshkent shahrining Boʻzsuv kanali boʻyida qatagʻon davri qurbonlari xotirasini abadiylashtirish maqsadida „Shahidlar xotirasi“ yodgorlik majmuyi bunyod etildi va uning ochilish marosimi 2000- yil 12- may kuni boʻlib oʻtdi. Mazkur majmua qoshida „Qatagʻon qurbonlari 3 O'zbekistonning yangi tarixi. 3-kitob. Milliy istiqlol davri.Sharq 2000 8 xotirasi“ muzeyi qurilib, 2002-yil 27- avgust kuni foydalanishga topshirildi. „Shahidlar xotirasi“ yodgorlik majmuasi, „Qatagʻon qurbonlari xotirasi“ muzeyining tarixiy, siyosiy ahamiyati shundaki, u bugungi va kelgusi avlodlar uchun qaramlik davrida xalqimiz qanday ayanchli kunlarni boshidan kechirgani, mustaqillik tufayli yurtimizda adolat, shahid ketganlarning xotirasi tiklanganligi toʻgʻrisida tarixiy xotira, saboq boʻlib xizmat qiladi. 1999- yilda Toshkent shahrida Ikkinchi jahon urushi yillarida fashizmga qarshi Vatan ozodligi uchun jon fido etgan xal qimizning farzandlari xotirasini abadiylashtirish maqsadida „Xotira maydoni“ majmuasi barpo etildi va shu yili 9- May kuni uning ochilish marosimi boʻlib oʻtdi. Respublika „Nuroniy“ jamgʻarmasi tashabbusi bilan janglarda halok boʻlgan 400 mingga yaqin vatandoshlarimiz haqida 34 jildlik „Xotira“ kitobi tayyor- landi va nashr etildi. Har yili 9 May kuni „Xotira va qadrlash kuni“ sifatida nishonlanmoqda. Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan bu tadbirlar xalqimizning oʻzligini anglashiga, tar- ixiy xotirasini tiklashga xizmat qilmoqda. Buyuk ajdodlarimiz xotirasiga bagʻishlab barpo etilgan yo- dgorlik majmualari jamiyat maʼnaviyatini yuksaltirishga, milliy ong va milliy gʻururni koʻtarishga hamda xalqimiz, ayniqsa, yoshlar ongida milliy istiqlol gʻoyalarini shakllantirishga koʻmaklashmoqda. 4 2. Milliy qadriyatlarning tiklanishi. Mustaqillik yillarida xalqimizning milliy qadriyatlarini tiklash, yangi maʼno-mazmun bilan boyitish yoʻlida bir qator xayrli ishlar amalga oshirildi. Xalqimizning azaliy qadriyatlaridan biri „Navroʻz“ bayramidir. Qaramlik davrida mana shu ardoqli bayramni nishonlash ham taqiqlangan edi. 1990yildan boshlab Oʻzbekiston hukumati- ning qarori bilan 21- Mart „Navroʻz“ milliy xalq bayrami kuni sifatida belgilanib, dam olish kuni deb eʼlon qilindi. 4 O‘zbekiston eng yangi tarix xrestomatiyas.Toshkent 2014 9 Xalqimiz Navroʻz kunlarida hasharlar uyushtirib, dalalarga koʻchatlar ekish, koʻchalarni tozalash tadbirlarini, turli ommaviy oʻyinlar, poyga musobaqalari, sayllar uyushtiradilar, yetim-yesir- larga va nogironlarga yordam berib, marhumlar qabrlarini ziyorat qiladilar. 1994-yil 23-apreldagi b i r i n c h i Prezident farmoni asosida tashkil etilgan Respublika „Maʼnaviyat va maʼrifat“ jamoatchilik markazi oʻzbek xalqining maʼnaviy-madaniy merosini tiklash, millat ke- lajagini belgilaydigan gʻoyalarni yuzaga chiqarish, yuksak isteʼdod va tafakkur sohiblarining aqliyijodiy salohiyatini Vatan ravnaqi sari yoʻnaltirishga qaratilgan muhim tadbirlar, anju- manlar, koʻrgazmalar tashkil etishni yoʻlga qoʻydi. Markaz tomonidan aholi orasida oʻtkazilgan sotsiologik tadqiqotlar, soʻrovlar asosida ishlab chiqilgan maʼnaviy-maʼrifiy ishlarni tashkil etish boʻyicha tavsiyalar jamoat birlashmalari, ilmiy-ijodiy muassasa va tashkilotlar, ommaviy-axborot vositalarining maʼnaviy-tarbiyaviy faoliyati saviyasini yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etdi. 1996- yil 9- sentabrda qabul qilingan „Maʼnaviyat va maʼrifat“ jamoatchilik markazi ishini yanada tako- millashtirish toʻgʻrisida“ gi Prezident farmoni jamiyat maʼnavi- yatini yuksaltirishga xizmat qilmoqda. 1996- yil yanvarda Respublika „Maʼnaviyat va maʼrifat“ ja- moatchilik markazi huzurida „Oltin meros“ xalqaro xayriya jam- gʻarmasi tuzildi. 1996yil 27- sentabrda Respublika Vazirlar Mahkamasining „Oltin meros“ xayriya jamgʻarmasini qoʻllab- quvvatlash toʻgʻrisida“ gi qaroriga binoan mazkur jamgʻarma davlat tomonidan moddiy jihatdan qoʻllab-quvvatlandi. „Oltin meros“ xayriya jamgʻarmasi „Xalq merosi durdonalari“ ilmiy anjumanlarini, xorijdan izlab topilgan qoʻlyozmalar, tarixiy hujjatlar, xalq hunarmandchiligi amaliy sanʼat namuna- lari, yodgorliklarini tahlil qilish, koʻrik tanlovlar oʻtkazish bilan shugʻullanmoqda. 1996-2002- yillarda „Oltin meros“ jamgʻarmasi saʼy-harakatlari 10 natijasida buyuk allomalarimiz yaratgan koʻplab madaniy-maʼnaviy meros namunalari mamlakatimizdan va xorijiy davlatlardan izlab topildi, jamlandi hamda kutubxona va muzeylarga joylashtirildi. Shuningdek, u xal- qimizning rasm- rusumlarini, urf-odatlarini, marosimlarini oʻrganish, tiklash, xalqimizga qaytarish, ularning maʼno-mohi- yatini, hozirgi kundagi ahamiyatini keng ommaga tushuntirish ishiga katta hissa qoʻshmoqda. Mustaqillik sharofati bilan diniy qadriyatlar, diniy e ʼtiqod qayta tiklandi. Ramazon hayiti, Qurbon hayiti, qadimiy xalq bayrami Navroʻz qayta tiklandi, bu kunlar Prezident Farmoni bilan dam olish, bayram kuni boʻlib qoldi. Musulmonlar Oʻzbekiston xalqi tarixida birinchi marta bevosita hukumat homiyligida har yili Haj va Umra amallarini ado etish imkoniyatlariga ega boʻldilar. Prezident Farmoni bilan tuzilgan “Maʼnaviyat va maʼrifat” jamoatchilik markazi, “Oltin meros” xalqaro xayriya jamgʻarmasi jamiyatning maʼnaviymaʼrifiy ravnaqi yoʻlida xizmat qilmoqda. Respublikada 17 diniy konfessiya roʻyxatga olingan va rasman faoliyat koʻrstamoqda. 170 dan ortiq diniy tashkilotlar ishlab turibdi va ularda Oʻzbekistonda yashovchi 130 millat va elat vakillari oʻzlarining diniy ehtiyojlarini qondirmoqdalar.5 1,7 mingdan ortiq masjidlar, xristian ibodatxonalari, sinagoglar va boshqa diniy markazlar taʼmirlandi va yangidan qurildi. 10 ta diniy taʼlim muassasasi faoliyat koʻrsatmoqda. 1999-yilda Toshkentda Islom Universiteti ochildi. Oʻzbekiston hududida xalqning ulugʻvor va shonli tarixiga oid 2000 dan ortiq yodgorliklar taʼmirlandi. Oʻzbek xalqining ming yillar davomida shakllangan, mustamlakachilik davrida oyoq-osti qilingan insonparvar urf-odatlari va anʼanalari, madaniy qadriyatlari ehtiyotlab tiklandi va yangi maʼnomazmun bilan boyitildi. Maqomchilar, toʻy-marosirrr qoʻshiqlari, shoir-baxshilar va folklor-etnografik dastalarning oʻnlab koʻrik-tanlovlari oʻtkazildi.Pianinochi vaskripkachilarning 5 Tарихнинг номаълум саҳифалари. Тошкент ислом университети нашриёт-матбаа бирлашмаси. Тошкент-2018 11 simfonikvakamer musiqalari, zamonaviy estrada guruhlarining festival va tanlovlari boʻlib oʻtmoqda. Mamlakatimizda oʻzbek tilining xalq va davlat turmushidagi oʻrni va ahamiyati qayta tiklandi. Davlat tili haqidagi qonunda oʻzbek tili oʻzbek xalqining maʼnaviy mulki ekanligi, uning ravnaqi, qoʻllanilishi va muhofazasi davlat tomonidan taʼminlanishi belgilab qoʻyildi. Oliy davlat hokimiyati, mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarida, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarda ish yuritish, asosan, oʻzbek tilida olib borilmoqda. Respublikamizning maʼmuriyhududiy birliklari, koʻchalari, geografik oʻrinlarning nomlariga yagona milliy shakl berildi va oʻzbek tilida yozib qoʻyildi. Natijada, oʻzbek xalqining milliy qadr-qimmati qayta tiklandi va mustahkamlandi. Shuningdek, Oʻzbekistonda istiqomat qilayotgan barcha millat va elatlarning tillari, qadr-qimmati ham oʻz oʻmiga qoʻyilgan. Maʼnaviy-maʼrifiy sohadagi yutuqlarimiz taʼlim tizimidagi tub oʻzgarishlarda yaqqol namayon boʻlmoqda. Xalq taʼlimini isloh qilish, kadrlar tayyorlash tizimini mustahkamlash sohasida muhim chora-tadbirlar amalga oshirildi. Yangi oliy oʻquv yurtlari tashkil etilib bilimlarning yangi tarmoqlari boʻyicha kadrlar tayyorlash yoʻlga qoʻyildi.6 Oliy taʼlim tizimidagi 16 universitetning 12 tasi mustaqillik yillarida tashkil etildi. Mustaqillik yillarida eng zarur zamonaviy mutaxassisliklar boʻyicha oʻnlab yangi oliy oʻquv yurtlari-Mudofaa vazirligi qoshida Harbiy akademiya, Ichki ishlar vazirligi qoshida Ichki ishlar akademiyasi, Bank-moliya akademiyasi, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti, Toshkent aviatsiya instituti, Navoiy togʻ-konchilik instituti, Toshkent Moliya instituti va boshqalar tashkil etildi. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov tashabbusi bilan taʼlimni tubdan isloh qilish yoʻllari ishlab chiqildi. 1997-yil 27-avgustda Oliy Majlisning IX sessiyasida Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida” Qonuni va 6 O ‘zbekiston tarixi (Q. USMONOV, M. SODIQOV, S. BURXONOVA) Toshkent «IQTISOD-MOLIYA» 2006 12 “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilindi. Milliy dasturning maqsadi taʼlim sohasini tubdan isloh qilish, uni oʻtmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan toʻla xalos etish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, yuksak maʼnaviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash milliy tizimini yaratishdan iboratdir. Milliy dastur roʻyobga chiqmoqda. Yoshlar umumiy oʻrta taʼlimni 9 yillik maktablarda oladilar, yana uch yil davomida yangidan tashkil etilgan akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarida oʻrta maxsus bilim va kasb-hunar oʻrganadilar. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida belgilangan vazifalarni bajarish umumxalq, umummillat ishiga aylandi. 2001-yilda Kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirishning birinchi bosqichi yakunlandi. 2001yilda respublikamizda 6742 ta maktabgacha taʼlim muassasalarida 608500 nafar oʻgʻil-qizlartarbiyalandi. Ularda 65862 nafar pedagog, tarbiyachi va boshqa xodimlar xizmat qildi. 9727 ta umumtaʼlim maktablarida 440762 nafar oʻqituvchi 6,3 mln. oʻquvchiga taʼlim bermoqda.7 Umumiy oʻrta taʼlim boʻyicha barcha oʻquv fanlaridan Davlat taʼlim standartlari ishlab chiqildi va ular 346 ta maktabda tajribadan oʻtkazildi, taʼlim jarayoniga joriy etildi. Davlat taʼlim standartlariga mos oʻquv dasturlari va darsliklari yaratildi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturini eng muhim, Oʻzbekistonga xos xususiyati yangi turdagi 3 yillik oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼIimi tizimini yaratishdir. 19982004-yillar davomida zamonaviy oʻquvlaboratoriya uskunalari bilan jihozlangan 54 ta akademik litsey va 533 ta kasb-hunar kolleji barpo etildi. Bu maqsadlar uchun 135 mlrd. soʻm mablagʻ sarflandi. Oʻrta maxsus oʻquv yurtlariga zarur boʻlgan jihozlar sotib olish uchun jalb qilingan chet el investitsiyalarining miqdori 150 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. Davlat ta ʼlim standartlari. oʻquv dasturlari ishlab chiqildi, amaliyotga 7 Ўзбекистон пойтахти тошкент 2200 ёшда. Тошкент Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси «Фан» нашриёти 2009 13 kiritildi va darsliklar yaratildi. 2003-2004 oʻquv yilida akademik litseylarda 26,2 ming, kasb-hunar kollejlarida 531,6 ming oʻquvchi taʼlim oldi. Oliy taʼlim tizimida katta oʻzgarishlar qilindi. Oliy taʼlim ikki bosqichdan-bakalavriat va magistraturadan iborat etib qayta tashkil etildi. 62 ta oliy oʻquv yurtlarida taʼlim olayotgan boʻlajak bakalavr va magistrlar soni 2003-2004-oʻquv yilida 254400 nafarni tashkil etdi. 18486 nafar professor-oʻqituvchilar mehnat qilmoqdalar, ularning 1462 nafari fan doktori, 7201 nafari fan nomzodidir. Oʻtgan 4 yil davomida barcha yoʻnalishlar boʻyicha bakalavr va magistrlar uchun qoʻyiladigan talablarni oʻzida mujassamlashtirgan Davlat ta ʼlim standartlari, oʻquv dasturlari yaratildi. Oliy ta ʼlim uchun 1129 nomdagi darslik va oʻquv adabiyotlari nashr etildi va Oliy oʻquv yurtlari kutubxonlariga tarqatildi. Mamlakatimizda iqtidorli yoshlarni izlab topish, ularga koʻmaklashish, qoʻllab-quvvatlash boʻyicha davlat siyosati sobit qadamlik bilan olib borilmoqda. Isteʼdodli yoshlarni moddiy va maʼnaviy ragʻbatlantirish, chet elda oʻqishini qoʻllab-quvvatlash maqsadida “ Respublika bolalar fondi” , “Sogʻlom avlod uchun”, “Isteʼdod” jamgʻarmalari tashkil topdi. “Zulfiya” mukofoti taʼsis etildi. Taʼlim sohasida xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik yoʻlga qoʻyildi. 2000 dan ortiq talaba va mutaxassislar chet elda oʻqib keldi.8 Oʻzbekiston taʼlim tizimi dunyo miqyosida katta qiziqish uygʻotmoqda. Moskvadagi Oliy taʼlim Xalqaro Fanlar akademiyasi prezidenti V.Shukshunov Oʻzbekistonda ishlab chiqilgan bu Milliy dasturni mazmun-mohiyati jihatidan tengi yoʻq hujjat, deb ta ʼrifladi. Oʻzbekistonda yaratilayotgan taʼlim tizimi “Taʼlimning oʻzbek modeli” deb eʼtirof etildi. II bob. Taʼlim va madaniyat ravnaqi. Ilm –fan rivoji. 1.Taʼlim islohot. Mustaqillik yillarida badiiy adabiyotda milliylik, ming yillik tarixiy ijodiy 8 Sodiqov H., Shamsuddinov R., Ravshanov P., Usmonov Q. O‘zbe kis ton ning yangi tarixi. 1-kitob. Turkiston chor Rossiyasi mus-tam lakachilik davrida. – T.: Sharq. 2000. 14 anʼanalar, umuminsoniy qadriyatlar, erkin fikr yuritish tamoyillari tiklandi. Badiiy adabiyot sinfiylik, partiyaviylik, kommunistik mafkuraviylik kabi aqidalar hukmronligi illatlaridan ozod boʻldi. Badiiy adabiyotda mustaqillikni asrabavaylash, ozod va obod Vatan qurish, barkamol insonni tarbiyalash, milliy oʻzlikni anglash kabi masalalar bosh mavzu boʻlib qoldi. Abdulla Oripov, Odil Yoqubov, Primqul Qodirov, Xurshid Davron kabi ijodkorlarning tarixiy roman, pyesa va qissalarida ulugʻ bobokalonlarimiz Amir Temur, Mirzo Ulugʻbek, Z.M.Bobur va boshqalarning siymolari umuminsoniy va milliy qadriyatlarga mos tarzda yangicha talqinda yoritildi. Xalqaro Sholoxov mukofoti laureati Toʻlepbergen Qayipbergenovning “U dunyoga, bobomgaxat” asari, Shukrulloning “Kafansiz koʻm ilganlar” rom anida, N azar Eshonqulovning “Qora kitob” povestida, Oʻtkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar”, Togʻay Murodning “Otamdan qolgan dalalar” singari asarlarida mustabid sovet davrida xalq boshiga solingan behad kulfatlar, gʻam-alamlar haqqoniy tasvirlangan. Tohir Malikning “Shaytanat” (4 kitob), Hojiakbar Shayxovning “Tutqin odamlar” asarlarida insonni iymon va vijdondan ozdirishga, razolat va qabohat ummoniga botirishga urinuvchi yomonlik dunyosi, mafiya olami shaytonlari fosh qilinadi, ularga nisbatan nafrat tuygʻulari tarannum etiladi.9 Omon Muxtorning “Toʻrt tomon qibla” nomli trilogiyasi, Barot Boyqobulovning “Oʻzbeknoma” tarixiy-falsafiy dostoni, Abduqahhor Ibrohimovning “Biz kim, oʻzbeklar” badiiy-tarixiy asari, Azim Suyunning “Oq va qora”, Abduvali Qutbiddinning “Izohsiz lugʻat” sheʼriy asarlari zamonaviy oʻzbek adabiyotining yorqin ifodasidir. Oʻzbek xalqi meʼmorchiligi mohiyati eʼtibori jihatidan buyk bunyodkorlik sanʼatidir.Mustaqillik yillarida meʼmorchilik sanʼati yanada rivojlanib, takomillashib bormoqda. Meʼmorchilikda ikki asosiy tamoyil koʻzga tashlanadi. Ulardan biri sharqona meʼmorchilikning anʼanaviy qonun-qoidalariga rioya 9 Jo‘rayev M., Nurullin R. va boshqalar. O‘zbekistonning yangi tarixi. II kitob. O‘zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. – T.: Sharq. 2000 15 yetishdir. Bu tamoyil Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Turkiston saroyi, Oliy Majlis, Senat, Toshkent shahar hokimiyati binolari timsolida oʻz aksini topgan. Meʼmorchilikdagi ikkinchi tamoyil esa Oʻzbekistonning jahon hamjamiyatidan munosib oʻrin olish sari intilishini namoyish etuvchi jahon meʼmorchiligining eng yaxshi yutuqlaridan foydalanishda namoyon boʻlmoqda. Bunday binolar jumlasiga “Meridian”, “Afrosiyob” (Samarqand), “Buxoro” “Interkontinental”, “Sheraton” mehmonxonalari, “Oʻzekspomarkaz”, Milliy bank, Markaziy bank, “Toshkentplaza” savdo markazi, Respublika biija markazi, banklararo moliyaviy xizmatlar Markazi, Oʻzbekiston Davlat konservatoriyasi va boshqa binolarni kiritish mumkin. Toshkent shahri koʻrkiga koʻrk qoʻshib turgan “Oloy”, “Chorsu”, “Otchopar”, “Yunusobod”, “Mirobod”, “Parkent”, “Qoʻyliq” va boshqa bozor binolari, shuningdek, “Yunusobod” tennis markazi, “Jar” sport markazi singari zamonaviy inshootlar barpo etildi. Oʻzbekistonning qadimiy shaharlaridagi tarixiy binolarni tiklash ishlari jadallik bilan olib borildi. Bunga Toshkent, Samarqand, Shahrisabz, Buxoro, Xiva shaharlarida qayta tiklangan oʻnlab binolar, obidalar misol boʻla oladi.10 Kadrlar tayyorlash milliy dasturini hayotga tatbiq etish jarayonida yuzlab akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun mahobatli binolar bunyod etildi. Mustaqillik yillarida haykaltaroshlik sanʼati jadal oʻsdi. Haykaltarosh I.Jabborov va K .Jabborovlar tomonidan Toshkentda Amir Temurning otliq haykali, Samarqand va Shahrisabzda Amir Temur haykallari, Fargʻona va Quvada al-Fargʻoniy (1998), Xorazmda Jaloliddin Manguberdi haykallari (1999) yaratildi. Haykaltarosh R.Mirboshiyev ijodiga mansub “Z.M.Bobur” (1993, Andijon), “Abdulla Qodiriy” (1994, Toshkent), “Choʻlpon” (1997, Andijon), “Opa” (1999, Jizzax shahri) kabi bir qator haykal va yodgorliklar yaratildi. 1999-yilda Termizda “Alpomish” haykali va majmuakompozitsiyasi (A.Rahmatullayev va boshqalar) bunyod etildi. 10 Jo‘rayev N., Fayzullayev T. O‘zbekistonning yangi tarixi III- kitob. Mustaqil O‘zbekiston tarixi. – T.: Sharq. 2000 16 Oʻzbekistonda qadimdan amaliy sanʼat oʻziga xos tarzda rivojlanib kelgan. Mustaqillik yillarida badiiy kulolchilik, pichoqchilik, zargarlik, ganchkorlik, yogʻoch oʻymakorligi, naqqoshlik, kashtachilik, zardoʻzlik, gilamdoʻzlik, bezakchilik kabi amaliy sanʼat turlari tiklandi va yangi maʼno-mazmun bilan rivojlanib bormoqda. Mustaqillik sharofati bilan dizayn sanʼati ham jadal rivojlanmoqda. Tasviriy sanʼat, rassomchilik sanʼatining rivojida 1997-yilda tashkil etilgan Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi va “Tasviriy oyina” respublika ijodiy uyushmasi muhim rol oʻynadi. Oʻzbekiston xalq rassomlari Malik Nabiyev, Bahodir Jalolov va boshqalar xalqimiz ongida milliy gʻurur, Vatanga sadoqat tuygʻularini uygʻotuvchi qator sanʼat asarlari yaratdilar. Amir Temur, Mirzo Ulugʻbek, Bobur Mirzo portretlari shular jumlasidandir. Tasviriy va miniatura sanʼati yangi maʼnomazmun bilan boyidi. Shahar koʻchalariga bugungi hayotimizni tasvirlovchi rasmlar oʻrnatildi, binolaming devorlari odamlarga huzurhalovat, zavq bagʻishlaydigan naqshlar bilan bezatildi.11 1992-yil 2-iyulda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining „Taʼlim toʻgʻrisida“ gi Qonuni hamda 1991-1996-yillarda eʼlon qilingan 30 dan ziyod Prezident farmonlari va Vazirlar Mahkamasining qarorlari asosida taʼlim sohasida qator oʻzgarishlar amalga oshirildi. Maktabgacha taʼlim sohasida uylarda tashkil etiladigan bolalar bogʻchalari hamda „ bolalar bogʻchasi-maktab“ majmuyi tarmogʻi rivojlandi. Bolalarga chet el tillarini, xoreografiya, tasviriy va musiqa sanʼati, kompyuter savodxonligi asoslarini oʻrgatuvchi 800 dan ortiq guruh tashkil etildi. Yangi tipdagi maktablar va umumtaʼlim oʻquv yurtlari tarmogʻi rivojlantirildi. 1992-1996-yillarda 238 litsey va 136 gimnaziya ochildi va faoliyat koʻrsatdi. „Sogʻlom avlod uchun“, „Iqtisodiy taʼlim“, „Qishloq maktabi“, „Rivojlanishda nuqsoni boʻlgan bolalarni tiklash“ va boshqa tarmoq dasturlari 11 Qodirov B., Matyoqubov. O‘zbekiston tarixidan mavzular bo‘yi cha ilmiy izohli lug‘at. – T.: 2008 17 ishlab chiqildi hamda taʼlim sohasida tatbiq etila bordi. Mehnat bozorini, eng avvalo, qishloq joylarida mehnat bozorini shakllantirishning hududiy xususiyatlarini hisobga olgan holda hunar -texnika taʼlimini qayta tashkil etish ishlari amalga oshirildi. Bu tizimda jami 221 ming kishini taʼlim bilan qamrab olgan 442 oʻquv maskani, shu jumladan, 209 kasbhunar maktabi, 180 litsey va 53 biznes-maktab ishladi. Toshkent, Samarqand, Urganch, Toʻrtkoʻl, Andijon bank kollejlari, Toshkent ayollar kolleji tashkil etildi. Respublikada 1996-1997-oʻquv yilida 258 oʻrta kasbhunar taʼlim oʻquv yurti ishladi. Ularda qariyb 16 ming oʻqituvchi va muhandispedagog xodimlar 197 ming oʻquvchiga kasb-hunar oʻrgatish bilan shugʻullandi. Oliy taʼlim sohasida ham qator yangi oʻquv yurtlari ochildi. 1992-yil 28fevraldagi Prezident farmoni bilan 8 ta viloyat pedagogika institutlari universitetlarga aylantirildi.12 Eng zarur zamonaviy mutaxassisliklar boʻyicha yangi oliy oʻquv yurtlari-Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi, Qurolli Kuchlar akademiyasi, Ichki ishlar vazirligi akademiyasi, Bank-moliya akademiyasi, Toshkent moliya instituti, Navoiy konchilik instituti, Samarqand davlat chet el tillari instituti, Andijon muhandislik-iqtisodiyot instituti, Jizzax politexnika instituti, Qarshi muhandislikiqtisodiyot instituti, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti, Navoiy davlat pedagogika instituti, Namangan muhandislikiqtisodiyot instituti hamda viloyatlarda yirik universitetlarning filiallari tashkil etildi. 1997- yil boshlarida Respublika Oliy taʼlim tizimida 58 ta oliy oʻquv yurti, shu jumladan, 16 ta universitet va 42 ta institut faoliyat koʻrsatdi. Ularda 164 ming talaba oʻqidi, 18,5 ming professor-oʻqituvchi faoliyat koʻrsatdi. Abituriyentlar va talabalarning bilim darajasini test va reyting asosida baholashning ilgʻor usullari joriy etildi. Oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar sifatiga boʻlgan 12 Rajabov Q., Qandov B., Shaymardonov. O‘zbekiston tarixi-ning muhum sanalari. – T.: O‘zbekiston. 2012 18 talablarning oshgani bois aspirantura va doktoranturada kadrlar tayyorlash kengaydi. Oliy attestatsiya komissiyasi tashkil etildi. Iqtidorli bolalar va qizlarni izlab topish, ularga koʻmaklashish, ularning qobiliyati va isteʼdodini oʻstirish boʻyicha maxsus fondlar tashkil etildi, qobiliyatli yoshlarni chet ellardagi yetakchi oʻquv yurtlari va ilmiy markazlarda oʻqitish va stajirovkadan oʻtkazish yoʻlga qoʻyildi. Isteʼdodli yoshlarni moddiy va maʼnaviy ragʻbatlantirish, chet elda oʻqishini qoʻllab-quvvatlash maqsadida „Ulugʻbek“, „Umid“, Respublika bolalar fondi, „Kamolot“, „Sogʻlom avlod uchun“, „Isteʼdod“ jamgʻarmalari tashkil etildi. Oʻzbekiston taʼlim sohasida AKSELS, AYREKS, Amerika Kollejlari Konsorsiumi, SARE, Òinchlik Korpusi (AQSH), DAAD, Konrad Adenauer Fondi (Germaniya), Britaniya Kengashi (Buyuk Britaniya) kabi xalqaro tashkilotlar va boshqa nohukumat tashkilotlari bilan hamkorlikni yoʻlga qoʻydi. Taʼlim tizimida bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilsada, hali bu sohada jiddiy kamchiliklar mavjud edi. Taʼlim tizimi, kadrlar tayyorlash jamiyatda boʻlayotgan demokratik oʻzgarishlar, bozor islohotlari talablari bilan bogʻlanmagan edi. Oʻquv jarayonining moddiy texnika va axborot bazasi qoniqarsiz ahvolda edi. 13Taʼlim muassasalarida zamonaviy oʻquv adabiyotlari va didaktik materiallar yetishmasdi. Yuqori malakali pedagoglar yetishmasdi, ishlab turgan murabbiy-oʻqituvchilar kattagina qismining bilim va kasb saviyasi yetarli darajada emas edi. Maktab oʻquvchilarida mustaqil fikr shakllantirilmayotgan edi. Òaʼlim tizimi, fan va ishlab chiqarish oʻrtasida hamkorlik, integratsiya oʻrnatilmagan edi. Oliy malakali mutaxassislardan foydalanishda, taʼlim xizmati koʻrsatishda kamchiliklar bartaraf etilmagandi, kadrlar tayyorlashda marketing mavjud emas edi. Yuqorida qayd etilgan kamchiliklar tufayli amaldagi taʼlim tizimi zamonaviy, taraqqiy topgan davlatlar darajasidan ancha orqada edi. Shu boisdan taʼlim 13 Levitin I. O‘zbekiston tarixi burilish pallasida. – T.:O‘zbekiston. 2001 19 tizimini tubdan isloh qilish masalasi koʻndalang boʻlib qoldi. Birinchi Prezident Islom Karimov tashabbusi bilan taʼlimni tubdan isloh qilish yoʻllari ishlab chiqildi. Birinchi Prizedent Islom Karimov 1997-yil 29- avgustda Oliy Majlisning IX sessiyasida „Barkamol avlod — Oʻzbekiston taraqqiyotining poydevori“ mavzusida maʼruza qildi. Maʼruzada oldimizga qoʻygan buyuk maqsadlarimizni roʻyobga chiqarish taqdiri, avvalambor, zamon talablariga javob beradigan yuqori malakali, ongli mutaxassis kadrlar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bogʻliq ekanligi asoslab berildi va quyidagi vazifalar ilgari surildi: — eski sovet davridan qolgan taʼlim-tarbiya tizimiga xos mafkuraviy qarashlardan, sarqitlardan qutulish; — milliy taʼlim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, jahon andazalari darajasiga koʻtarish; — uzluksiz taʼlim tizimini tashkil qilish; — taʼlim muassasalarining moddiy bazasini zamon talablari darajasiga koʻtarish; — bolalarimizga zamonaviy bilim berish, buning uchun, avvalo, oʻqituvchimurabbiylar bilimining saviyasini koʻtarish; — zamonaviy oʻquv dasturlari, darsliklar yaratish; — xorijiy tillarni oʻrganish va oʻrgatishga katta ahamiyat berish; — bitiruvchilarni emas, maktab taʼlimi va tarbiyasini koʻrgan shaxslarni tayyorlash; — oʻquvchilarda mustaqil fikr yuritish koʻnikmalarini hosil qilish, ularni erkin fikrlaydigan etib tarbiyalash; — respublika oliy oʻquv yurtlarining xorijiy davlatlardagi oliy oʻquv yurtlari bilan aloqasini oʻrnatish va mustahkamlash, yoshlarimizni, professor- oʻqituvchilarni taraqqiy topgan davlatlardagi oʻquv markazlariga borib oʻqishini, 20 malakasini oshirishini tashkil etish. 1997-yil 29-avgust kuni Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasida Oʻzbekiston Respublikasining „Taʼlim toʻgʻrisida“ gi yangi qonuni va „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ qabul qilindi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturining maqsadi taʼlim sohasini tubdan isloh qilish, uni oʻtmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan toʻla xalos etish, rivojlangan davlatlar darajasida, yuksak maʼnaviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy modelini yaratishdan iboratdir. Milliy dasturda, hayotimizning barcha sohalarida bosqichma-bosqich amalga oshirilayotgan islohotlarga monand ravishda, taʼlim islohotlarini uch bosqichda amalga oshirish nazarda tutilgan.14 Birinchi bosqich (1997-2001-yillar)da mavjud kadrlar tayyorlash tizimining ijobiy salohiyatini saqlab qolish asosida ushbu tizimni isloh qilish va rivojlantirish uchun huquqiy, kadrlar jihatidan, ilmiy-uslubiy, moliyaviy-moddiy shartsharoitlar yaratish vazifalari roʻyobga chiqariladi. Ikkinchi bosqich (2001—2005-yillar)da Milliy dastur toʻliq roʻyobga chiqadi, mehnat bozorining rivojlanishi va real ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan holda unga aniqliklar kiritiladi. Uchinchi bosqich (2005- va undan keyingi yillar)da toʻplangan tajribani tahlil etish va umumlashtirish asosida, mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish istiqbollariga muvofiq kadrlar tayyorlash tizimi takomillashtiriladi va rivojlantiriladi. 2. Fan,badiiy adabiyot va taetr. Mustaqil respublikamizda fan taraqqiyotiga katta eʼtibor berilmoqda. 14 Jabborov I. O‘zbek xalqi etnografiyasi. – T.: O‘qituvchi. 1994 21 Oʻzbekiston Respublikasi birinchi Prezidentining 1992- yil 8- iyuldagi „Ilm-fan va innovatsiya faoliyatini rivojlantirishni davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisida“gi farmoni hamda Vazirlar Mahkamasining mazkur farmonning ijrosini taʼminlashga yoʻnaltirilgan qarori ilm-fan taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega boʻldi. Respublika Fanlar akademiyasi qoshida Ilmiy ishlanmalarni ichki va tashqi bozorda targʻib etuvchi va tarqatuvchi innovatsiya tijorat markazi tashkil etildi. 1997-yilda Birinchi Prezident farmoni bilan Xorazm Fanlar akademiyasi qayta tiklandi. Bugungi kunda Respublika ilmiy-tadqiqot majmuasi 362 ta akademik, oliy oʻquv yurtlari va tarmoq muassasalaridan iborat. Ularning 101 tasi ilmiy-tadqiqot instituti, 55 tasi oliy oʻquv yurtlari tasarrufidagi ilmiy-tadqiqot laboratoriya va boʻlimlari, 32 tasi ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi va eksperimental korxonalari, 30 tasi axborot-hisoblash markazlaridir. Fan sohasida 46 mingga yaqin kishi, jumladan, 2,8 ming fan doktori va 16,1 ming fan nomzodi tadqiqot ishlari bilan shugʻullanmoqda. Oʻzbekistonlik olimlarning matematika, ehtimollar nazariyasi, tabiiy va ijtimoiy jarayonlarni modellashtirish, informatika va hisoblash texnikasi, astronomiya, geologiya, seysmologiya, genetika, biotexnologiya, kimyo, fizika, ekologiya, tarix, arxeologiya yoʻnalishlari boʻyicha yaratgan ilmiy maktablari, tadqiqot natijasida erishilgan nazariy va amaliy yutuqlari jahon ilmiy jamoatchiligi tomonidan tan olindi. Respublika olimlari taʼlim muassasalari uchun zamonaviy darslik, oʻquv adabiyotlari yaratishdek dolzarb sohada fidokorona mehnat qilmoqdalar. Mustaqillik sharofati bilan badiiy ijodiyot, badiiy adabiyot sinfiylik, partiyaviylik, kommunistik mafkuraviylik kabi aqida hukmronligidan, illatlardan ozod boʻldi. Badiiy adabiyotda milliylik, mingyillik tarixiy ijodiy anʼanalar, umuminsoniy qadriyatlar, erkin fikr yuritish tamoyillari tiklandi. Ijodiy faoliyatda mustaqillikni asrab-avaylash, demokratik davlat va ochiq fuqarolik jamiyati qurish, har 22 tomonlama barkamol insonni tarbiyalash, milliy oʻzlikni anglash, yurtdoshlarimiz ongida milliy istiqlol gʻoyalarini shakllantirish kabi masalalar bosh mavzu sifatida oʻrin egalladi. Jadidchilik harakati namoyandalarining, sovet davrida qatagʻon qilingan millatparvar yozuvchi va shoirlarning asarlari, Qurʼon va hadislar nashr etildi va keng kitobxonlarga yetib bordi. Milliy adabiyot rivojiga H. S. Karomatovning „Qurʼon va oʻzbek adabiyoti“, O. Sharafiddinovning „Choʻlponni anglash“, B. Qosimovning „Maslakdoshlar“ asarlari ijobiy taʼsir koʻrsatdi. Abdulla Oripov, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Xurshid Davron, Òoʻra Mirzo kabi ijodkorlarimizning tarixiy roman, pyesa va qissalarida ulugʻ bobokalonlarimiz, sohibqiron Amir Òemur, Mirzo Ulugʻbek, Zahiriddin Muhammad Bobur va boshqa buyuk zotlar siymolari yangicha badiiy-falsafiy nuqtayi nazardan yoritildi.15 Shukrulloning „Kafansiz koʻmilganlar“ romanida, Toʻlepbergen Qayipbergenovning „U dunyoga, bobomga xat“ asarida, Nazar Eshonqulovning „Qora kitob“ povestida, Oʻtkir Hoshimovning „Tushda kechgan umrlar“ romanida, Xudoyberdi Toʻxtaboyevning „Qasoskorning oltin boshi“ romanida, Oygul Muhammad qizining „Jannat qushi“ romanida, Togʻay Murodning „Otamdan qolgan dalalar“ romanida mustabid sovet davrida yuritilgan shovinistik siyosatning qatagʻonlik, zoʻravonlikka asoslangan mohiyati, xalq boshiga solingan tashvish-u kulfatlar, gʻam-gʻussa alamlari tasvirlangan. Tohir Malikning „Shaytanat“ (4 kitob), Hojiakbar Shayxovning „Tutash olamlar“ asarlarida insonni iymon va vijdondan ozdirishga, razolat va qabohat ummoniga botirishga urinuvchi yomonlik dunyosi, mafiya olami shaytonlari fosh qilinadi, ularga nisbatan nafratlanish tuygʻulari oʻz aksini topgan. Omon Muxtorning „Toʻrt tomon qibla“ nomli trilogiyasi, Barat Boyqobulovning „Oʻzbeknoma“ tarixiy-falsafiy va maʼnaviy-maʼrifiy dostoni, 15 Usmonov Q. Sodiqov M., Burxonova S. O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – T.: Iqtisod–Moliya. 2006 23 Abduqahhor Ibrohimovning „Biz kim, oʻzbeklar“ asari, Azim Suyunning „Oq va qora“, A. Qutbiddinning „Izohsiz lugʻat“ sheʼrlari zamonaviy oʻzbek adabiyotining yorqin ifodasidir. Oʻzbekiston Prezidenti, respublika hukumati ijod ahliga katta gʻamxoʻrlik qilmoqda. Isteʼdodli adiblar faxriy unvonlar, orden va medallar bilan taqdirlanmoqda. Abdulla Oripov, Said Ahmad, Erkin Vohidov, Ozod Sharafiddinov, Toʻlepbergen Qayipbergenovlar mamlakatimizning oliy mukofoti — „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan taqdirlandilar. Koʻplab shoir va yozuvchilar yuksak saviyadagi badiiy asarlar uchun oʻtkazilgan tanlovlarning sovrindorlari boʻldilar. Mustaqillik yillarida amalga oshirilayotgan maʼnaviy-maʼrifiy islohotlar jarayonida teatr sanʼati ham rivojlandi. 1993-yilda foydalanishga topshirilgan „Turkiston“ saroyi Vatanimizning va xorijlik atoqli teatr arboblarining, ijodiy guruhlarning sahna asarlari namoyish etiladigan dargohga aylandi. Andijonda jamoatchilik asosida faoliyat koʻrsatayotgan yoshlar teatri davlat tasarrufiga olinib, Abbos Bakirov nomli yoshlar va bolalar teatriga aylantirildi. Respublika Prezidentining 1995-yil 20-oktabrdagi „Oʻzbekistonda teatr va musiqa sanʼatini yanada rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlash va ragʻbatlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“gi, 1998- yil 26- martdagi „Oʻzbekistonda teatr sanʼatini rivojlantirish toʻgʻrisida“gi farmonlari asosida teatrlar davlat budjeti hisobiga qoʻllab-quvvatlandi. Farmonga binoan Madaniyat ishlari vazirligi tizimida va teatr ijodiy xodimlari uyushmasi qoshida 1998-yilda „Oʻzbekteatr“ ijodiy-ishlab chiqarish birlashmasi tashkil etildi. Birlashma teatr jamoalariga xalqimizning boy maʼnaviy olamini, uning madaniy merosi, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat hissini uygʻotuvchi spektakllar yaratishda, isteʼdodli yoshlarni teatrga jalb qilishda, teatrlarning moddiy-texnikaviy bazasini mustahkamlashda, ijodiy xodimlarni ijtimoiy himoya qilishda koʻmaklashdi. „Oʻzbekteatr“ birlashmasi va barcha teatrlar 5 yilga barcha turdagi soliqlardan ozod qilindi. 24 Murakkab oʻtish davri qiyinchiliklariga qaramasdan bironta teatrning yopilishiga yoʻl qoʻyilmadi. Òeatr binolari taʼmirlandi, ichki jihozlari yangilandi. Alisher Navoiy nomli davlat akademik katta opera va balet teatri Yaponiya tomonidan 1995-yilda bepul ajratilgan 47 mln iyen (1500 ming AQSH dollari) qiymatiga teng yangi uskunalar bilan jihozlandi. Respublikamizda 36 ta professional teatr faoliyat koʻrsatmoqda. Har bir viloyatda qoʻgʻirchoq teatrlari bolalarga xizmat koʻrsatmoqda. 1996- yilda Toshkentda Koreya drama va estrada milliy teatri tashkil etildi va shu yilning dekabr oyida oʻz faoliyatini boshladi. Davlat akademik rus drama teatri 1999-yilda hozirgi zamon talablari darajasida tubdan qayta qurilgan muhtasham binoga koʻchirildi va oʻzining 64- teatr mavsumini yangi binoda boshladi. 2001- yilda respublika teatr sanʼatida muhim tarixiy voqea sodir boʻldi. Hamza nomidagi Oʻzbek akademik drama teatri binosi muhtasham koshona shaklida qayta qurildi, zamonaviy teatr uskunalari va mebellar bilan jihozlandi. 2001- yil 21- sentabrda Prezident farmoni bilan unga Milliy teatr maqomi berildi, Oʻzbekiston Milliy akademik drama teatri deb ataldi.16 Respublika teatrlari Vatan tarixini sahna asarlari orqali yoritishga alohida eʼtibor berdilar. Milliy akademik drama teatri va Qashqadaryo musiqali drama teatri jamoalari „Sohibqiron“, Xorazm viloyati musiqali drama va komediya teatri „Jaloliddin Manguberdi“, Abror Hidoyatov nomli Oʻzbek davlat teatri „Buyuk ipak yoʻli“ kabi tarixiy dramalarni sahnaga qoʻydi. Oʻzbekistonda Respublika va xalqaro teatr festivallari boʻlib oʻtdi. 1992-yil mart-aprel oylarida boʻlib oʻtgan „Navroʻz“ mintaqaviy festivalda Markaziy Osiyo mamlakatlari teatrlarining eng yaxshi sahna asarlari namoyish etildi. 1997-yil oktabrda Toshkentda boʻlib oʻtgan „Teatr: Sharq-Gʻarb“ xalqaro festivalda Yaponiya, Hindiston, Syangan, Turkiya, Rossiya, Buyuk Britaniya teatr sanʼatkorlarining chiqishlari boʻldi. 16 Usmonov Q., Jo‘rayev U. Tarixdan hikoyalar. 5-sinf uchun dars lik. – T.: Cho‘lpon. 2005, 2007, 2011 25 Amir Temur tavalludining 660-yilligiga bagʻishlangan festivalda Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston teatrlarining 15 ta eng yaxshi tarixiy sahna asarlari namoyish etildi. Oʻzbekiston teatr ustalari Germaniya, Fransiya, Slovakiya, Hindiston, AQSH, Belgiya, Misr, Rossiya teatr festivallarida qiziqarli spektakllar bilan ishtirok etdilar. Teatr sanʼatining rivojiga, isteʼdodli aktyorlarni izlab topishiga talabalarning „Nihol“ respublika festivali, „aktyor mahorati“ festivallari, yoshlar teatrlarining „Humo“ festivallari ijobiy taʼsir koʻrsatmoqda. Muxtasar aytganda, respublikamiz teatr sanʼati xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimiz maʼnaviyatini boyitish, ular ongiga milliy istiqlol gʻoyasini singdira borish, vatanparvarlik tuygʻularini kuchaytirish, axloqiy, estetik tarbiya maktabi boʻlib xizmat qilmoqda. Mustaqillik yillarida kino sanʼati ham rivojlandi. Kino sanʼatining ijodkor ustalari-Shuhrat Abbosov, Yoʻldosh Aʼzamov, Elyor Eshmuhamedov, Ali Hamrayev, Rashid Malikov, Jahongir Fayziyev, Sharof Boshbekov va boshqalar zamonaviy kinofilmlar yaratish ishlarida peshqadamlik qildilar. Bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitida xususiy kinostudiyalar vujudga keldi. 1992-yil fevralda Latif Fayziyevning dastlabki xususiy kinostudiyasi „Fayzifilm“ roʻyxatga olindi. 1996- yilda „Oʻzbekfilm“ tasarrufida 8 ta studiya, shuningdek 30 ga yaqin mustaqil ijodiy studiyalar faoliyat yuritdi. 1996- yil 29- aprelda eʼlon qilingan „Oʻzbekkino davlat aksionerlik kompaniyasini tuzish toʻgʻrisida“gi Prezident farmoni milliy kino sanʼatining rivojida muhim bosqich boʻldi. Farmonning ijrosini taʼminlash maqsadida Respublika Vazirlar Mahkamasi „Oʻzbekkino“ davlat aksionerlik kompaniyasini tashkil etish va uning faoliyati masalalari toʻgʻrisida“ qaror qabul qildi. Qarorga binoan „Oʻzbekkino“ davlat aksionerlik kompaniyasi tuzildi. Mazkur kompaniya Davlat mulk qoʻmitasi, Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi, Tashqi iqtisodiy aloqalar milliy banki tomonidan moliyaviy jihatdan qoʻllabquvvatlandi. „Oʻzbekkino“ kompaniyasi qoshida Respublika kino arboblari ijodiy 26 assotsiatsiyasi taʼsis etildi. Kino tarmogʻi tashkilotlariga davlat budjetidan ajratiladigan har yillik dotatsiyalar 2000- yilgacha saqlab qolindi. Kino sohasining iqtidorli yoshlari uchun xorijiy kino akademiyalari va oʻquv markazlarida oʻqish, malakasini oshirish ishlari amalga oshirildi. 1991-2002-yillarda Oʻzbekiston kinostudiyalarida 60 ga yaqin badiiy filmlar suratga olindi. „Òemir xotin“, „Koʻzlarim yoʻlingda“, „Dallol“, „Sharif va Maʼrif“, „Òilla bola“, „Buyuk Amir Òemur“, „Yulduzingni ber, osmon“, „Kenja singil“, „Voiz“, „Oʻtgan kunlar“, „Piyoda odam“ va boshqa filmlarda milliylik va yangi, zamonaviy ijodiy erkinlikning anʼanaviy badiiy uslub bilan uygʻunligi yaqqol namoyon boʻldi. 1997-yilning 22-29-may kunlari Toshkentda jahonning 32 ta davlati va 8 ta xalqaro tashkilotning madaniyat va sanʼat arboblari ishtirokidagi „Umuminsoniy qadriyatlar va milliy taraqqiyot“ shiori ostida XII Xalqaro Toshkent kinofestivali boʻlib oʻtdi.17 „Buyuk Amir Temur“ filmini yaratishdagi operatorlik mahorati uchun Rifqat Ibrohimovga xalqaro jyurining maxsus mukofoti — „Neksiya“ avtomashinasi berildi. Mustaqillik yillarida oʻnlab hujjatli kinofilmlar yaratildi. „Oʻzbekiston bahori“ (rej. Sh.Qurbonboyev, E.Xachaturov), „Mustaqillikning besh yilligi“ („Oʻzbekiston havo yoʻllari“ milliy kompaniyasining faoliyati haqida), „Ulkan odim“ („OʻzDAEWOOavto“ zavodi haqida) shular jumlasidandir. Milliy maʼnaviyat, maʼrifat namoyandalari faoliyatiga bagʻishlangan „Istiqlol fidoyilari“ ruknidagi hujjatli filmlar, XX asrning 20-yillarida Germaniyada taʼlim olgan isteʼdodli yoshlarimizga bagʻishlangan „Ular Germaniyada oʻqigan edilar“ filmlari yaratildi. Birinchi Prezident Islom Karimovning „Oʻzbekiston XXI asr boʻsagʻasida...“ nomli asari asosida yaratilgan beshta videofilm, „Oʻzbekiston Qahramonlari“ ruknidagi kinoocherklar, „Umid qaldirgʻochlari“ hujjatli filmi va boshqalar bugungi hayotimizni, istiqlol tufayli erishgan yutuqlarimizni teran 17 Usmonov Q. Burxonova S. O‘zbekiston: 15 bunyodkorlik yil-lari. – T.: Iqtisod–Moliya. 2006. 27 anglab olishga koʻmaklashmoqda. Istiqlol yillarida tasviriy sanʼat ham rivojlandi, rassomchilik yangi maʼnomazmun bilan boyidi. 1997- yilda birinchi Prezident farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Badiiy akademiyasining tashkil etilishi va „Tasviriy oyina“ respublika ijodiy uyushmasining tuzilishi, ularni davlat tomonidan qoʻllabquvvatlanishi tasviriy sanʼat rivojida muhim ahamiyatga ega boʻldi. Isteʼdodli yoshlarni izlab topish, yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash ishlari yoʻlga qoʻyildi. Oʻzbekiston xalq rassomlari Malik Nabiyev, Bahodir Jalolov, qobiliyatli moʻyqalam sohibi Zayniddin Faxriddinov va boshqalar xalqimiz ongida milliy gʻurur, istiqlol va Vatanga sadoqat tuygʻularini uygʻotuvchi qator sanʼat asarlarini yaratdilar. Amir Òemur, Mirzo Ulugʻbek, Zahiriddin Muhammad Bobur, fan va maʼnaviy-maʼrifiy sohada dunyoga mashhur bobokalonlarimizning portretlari yaratildi. Tasviriy sanʼat ustalarining saʼy-harakatlari bilan Vatanimizda qadimdan shakllangan nafis sanʼat maktablarining noyob anʼanalari, tasviriy va miniatura sanʼatining nodir durdonalari qaytadan oʻrganildi, boyitildi, dunyo uzra namoyish qilindi. AQSH, Fransiya, Germaniya, Yaponiya, Janubiy Koreya va boshqa mamlakatlarda oʻzbek rassomlarining koʻrgazmalari boʻlib oʻtdi. Yetakchi rassom-dizaynerlar — L. Sadriddinov, F. Toshmuhamedov, K. Tursunov, T. Turgʻunov, T. Qoʻziyev oʻz asarlari bilan Hindiston, Xitoy, Portugaliya, Bolgariya, Gretsiya, Avstraliya kabi mamlakatlarda oʻtkazilgan badiiy koʻrgazmalarida qatnashdilar. 1999-yil avgust oyida Badiiy akademiyaning Markaziy koʻrgazma zalida Oʻzbekiston mustaqilligining 8 yilligiga bagʻishlab „Eng ulugʻ, eng aziz“ mavzusida oʻtkazilgan respublika badiiy koʻrgazmada Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xorazm, Fargʻona vodiysi va boshqa viloyatlar sanʼat ustalarining 600 dan ortiq rasmlari, grafikalari (boʻyoqsiz rasm), dizaynlari, haykaltaroshlik 28 asarlari, xalq hunarmandchiligi va amaliydekorativ sanʼat namunalari namoyish etildi. Shahar koʻchalariga bugungi hayotimizni tasvirlovchi rasmlar oʻrnatildi, muhtasham binolarning devorlari naqshlar bilan bezatildiki, bular odamlarga huzur-halovat, zavq bagʻishlaydi. 1992- yilda „Oʻzbekdavlatsirk“ respublika birlashmasining tashkil etilishi sirk sanʼatining rivojlanishida, yosh isteʼdodli ijrochilarni qoʻllab-quvvatlashda muhim ahamiyatga ega boʻldi. Toshkent sirki zamonaviy talablar asosida qayta taʼmirlandi, unga dorbozlar sulolasi asoschisi, Oʻzbekiston xalq artisti Toshkenboy Egamberdiyev nomi berildi. Anʼanaviy sirk sanʼatining unutilgan turlari tiklandi va rivojlandi. Isteʼdodli yoshlarga amaliy yordam berish maqsadida 1996- yilda estradasirk kolleji ochildi. Respublika shaharlarida faoliyat yuritayotgan sirk guruhlari soni koʻpaydi. Agar 1990-yilda 7 ta anʼanaviy sirk guruhi faoliyat yuritgan boʻlsa, 2001-yilda ularning soni 20 tadan oshdi, sirkchilarning ijrochilik mahoratlari oʻsdi.18 Oʻzbekiston sirk ustalarining chet ellarga gastrol safarlari uyushtirildi. Misr, Iordaniya, Falastin, Pokiston, Malayziya, Hindiston, Xitoy, Suriya, Livan, Eron, Birlashgan Arab Amirligida gastrol safarlarida boʻlgan respublikamiz sirk ustalari Oʻzbek milliy sirk sanʼatini namoyish etdilar. Olimjon Toshkenboyev rahbarligidagi „Oʻzbekiston dorbozlari“ guruhi 1996-yildan boshlab Yevropa mamlakatlarida gastrol safarida boʻlib, 2000 dan ziyod tomosha koʻrsatdilar. 15 yoshli Karima Zaripova 1997-yil yanvarda Parijdagi Buglion sirkida boʻlgan yosh sirk artistlarining xalqaro festivalida qatnashib „Plastik etyud“ (besuyak oʻyini) janrida festivalning eng oliy mukofoti — oltin medalni qoʻlga kiritdi. 1998-yilda Toshkent sirkida Karima Zaripova rahbarligida isteʼdodli yoshlarga koʻmaklashuvchi bolalar studiyasi ochildi. Studiya bolalarga sirk 18 Usmonov Q., Sodiqov M. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar). – T.: Sharq. 2006–2013 29 sirlarini oʻrgatib, katta manejga yoʻllaydi. Oʻzbek sirkchilari 1999-yilda Birlashgan Arab Amirligining Dubay shahrida boʻlib oʻtgan xalqaro festivalda, 1999-yilda Saratov shahrida boʻlib oʻtgan Butunrossiya sirk festivalida, 2000yilda Xitoyning Uxan shahrida boʻlib oʻtgan xalqaro sirk festivalida, 2001-yil yanvarda Belgiyaning Lyej shahrida boʻlib oʻtgan Yevropa sirklarining 10festivalida muvaffaqiyatli qatnashib, sovrinli oʻrinlarni egalladilar. Sirkchilarimizning saʼyharakatlari natijasida oʻzbek sirkiga xos turli nomer va attraksionlar xalqaro sirk dasturlaridan oʻrin egalladi. 1993-yilda Toshkentda yangi „Hayvonot bogʻi“ ochildi. Mustaqillik yillarida milliy musiqa va qoʻshiqchilik sanʼati rivojlandi. Respublika Madaniyat ishlari vazirligi, 1992-yilda tashkil etilgan „Xalq ijodi va madaniy-maʼrifiy ishlar respublika markazi“, markazning viloyatlardagi boʻlimlari musiqa va qoʻshiqchilik sanʼatini, havaskorlik va folklor jamoalari faoliyatini rivojlantirish, unutilgan xalq ohanglarini tiklash maqsadida turli xil koʻrik-tanlovlar, festivallar tashkil etmoqda. 1992-yilda Toshkentda „Asrlarga tengdosh navolar“ va „Boqiy ovozlar“, Xorazm viloyatida folklor jamoalari, askiya, qiziqchi va masxarabozlarning, Qoʻqonda katta ashula, lapar va yalla ijrochilarining koʻriktanlovlarini oʻtkazdi.19 1994-yil may oyida Parijda boʻlib oʻtgan „Sharq musiqasi“ festivalida Munojot Yoʻlchiyeva va Shavkat Mirzayevlar ishtirok etib, oʻzbek milliy qoʻshiqchilik sanʼatini jahonga namoyish etdilar. 1996-yil aprel oyida Turkiston saroyi, Bahor majmuasi va boshqa ijodiy konsert tashkilotlari negizida tashkil etilgan „Oʻzbeknavo“ gastrol-konsert birlashmasi xalq orasidan isteʼ- dodli qoʻshiqchilarni izlab topish va koʻrik-tanlovlarga jalb etish, musiqa va qoʻshiqchilik sanʼati boʻyicha xalqaro hamkorlikni rivojlantirish kabi tadbirlarni amalga oshirdi. Musiqa-raqs sanʼatini rivojlantirish davlat tomonidan qoʻllabquvvatlandi. 19 Salimov O. Usmonov Q., Ganiyev D. Yangi O‘zbekistonning 7 za farli yili. – T.: Sharq. 1999 30 Respublika Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 5-dekabrdagi „OʻzbekistonVatanim manim“ qoʻshiqlar bayrami toʻgʻ- risida“gi farmoni qoʻshiqchilik sanʼatini rivojlantirishga ijobiy taʼsir koʻrsatdi. 1996-yil koʻrik tanlovini oʻtkazish barcha viloyat, shahar va tumanlarida „Oʻzbekiston-Vatanim manim“ qoʻshiq tanlovining birinchi bosqichi boʻlib oʻtdi, unda 54 mingdan ziyod qoʻshiqchilar qatnashdi. Òanlovning yakunlovchi bosqichi avgust oyida oʻtdi. 700 ta qoʻshiqchi qatnashdi, ulardan 10 tasi mukofotlandi. Oʻzbekiston Prezidentining 1996- yil 27-avgustdagi farmoni bilan bunday koʻrik tanlov har yili avgust oyida oʻtkaziladigan boʻldi va avgust oyining uchinchi yakshanba kuni „Oʻzbekiston-Vatanim manim“ qoʻshiq bayrami kuni deb belgilandi. Bu tanlov jarayonida yuzlab Vatan, mustaqillikni eʼzozlovchi yangi qoʻshiqlar yaratildi. „Oʻzbekiston-Vatanim manim“, „Men seni sevaman-Oʻzbekiston“, „Vatan yagonadir“, „Mustaqillik gullari“, „Ona yurtim“, „Oʻzbekiston askarlari“ qoʻshiqlari shular jumlasidandir. 1997- yil 11- martda qabul qilingan Respublika hukumatining „Sharq taronalari“ Xalqaro musiqa festivalini oʻtkazish toʻgʻrisida“ qarori musiqa sanʼatining noyob namunalarini keng targʻib qilish, rivojlantirishda dasturulamal boʻlib xizmat qildi.20 1997- yil 25- avgust — 2- sentabr kunlari Samarqandda boʻlib oʻtgan „Sharq taronalari“ birinchi Xalqaro festivalida dunyoning 40 dan ortiq mamlakatidan ijrochilar, sanʼatshunoslar, jamoat arboblari ishtirok etdilar, festivalda yangragan oʻzbek ohanglari, kuy-qoʻshiqlari jahon uzra aks-sado berdi. Ozarbayjonlik Simara Imonova oliy mukofot-Granpriga sazovor boʻldi. 1- oʻrin Munojot Yoʻlchiyeva va hindistonlik Shainu Khulanaga nasib etdi. Har ikki yilda Samarqandda „Sharq taronalari“ Xalqaro festivalini oʻtkazish anʼanaga aylandi. Samarqand. „Sharq taronalari“ xalqaro musiqa festivali. Mustaqillik yillarida musiqa sanʼatining rivoj topishiga 1995- yildan boshlab 20 Usmanov Q. Vahobov A, Burxonova S. Bunyodkorlik yil-lari – tarixiy yutuqlar. Mustaqil O‘zbekiston 20 yoshda. – T.: O‘qi-tuvchi. 2011 31 oʻtkazilayotgan „Ilhom–XX“, „Ilhom–XXI“ xalqaro musiqa, „Ofarin“ respublika estrada festivallari, xalqaro simfonik musiqa, katta ashula, maqom, toʻy marosimi qoʻshiqlari festivali har yili 31-avgust va 21-mart kunlari oʻtkazilayotgan Mustaqillik va Navroʻz kunlariga bagʻishlangan bayram tantanalari ham ijobiy taʼsir koʻrsatmoqda. Jamiyat madaniy-maʼrifiy hayotida, aholida tarixiy xotirani tiklash va mustahkamlashda muzeylarning ahamiyati katta. Shu boisdan ham mustaqillik yillarida mavjud muzeylarni taʼmirlash, ularni yangi eksponatlar bilan boyitish, yangi muzeylar barpo etishga alohida eʼtibor berildi. 1992-yilda Namanganda ulugʻ oʻzbek shoiri Boborahim Mashrab muzeyi, Xorazmda hofiz Hojixon Boltaboyev nomli maqomchilar muzeyi, Urganchda Xorazm amaliy sanʼati va tarixi muzeyi, Buxoroda temirchilik muzeyi, Samarqand viloyatining Oqtosh shahrida xalq baxshisi Islom shoir Nazar oʻgʻlining uy-muzeyi, 1993yilda Òoshkentda oʻzbek ayollari orasidan chiqqan birinchi huquqshunos olima Hadicha Sulaymonova muzeyi, Oʻzbek raqqosasi Mukarrama Òurgʻunboyeva muzeyi, Navoiy viloyatining Tomdi tumanida mashhur choʻpon, ikki marta Mehnat Qahramoni Jaboy Bashmanov muzeyi, 1994- yilda Toshkentda xalq rassomi Usta Muhiddin Rahimov muzeyi, 1996- yilda Oʻzbekiston Gidrometeorologiya muzeyi, 1997- yilda Buxoroda mashhur zarb qiluvchi Salim Hamidov muzeyi, shuningdek oliy taʼlim muassasalarida koʻplab muzeylar ochildi. 1996- yil 1- sentabr kuni Toshkentda Osiyoda yagona boʻlgan Olimpiya shon-shuhrat muzeyi ochildi. Bu muzey oʻzbekistonlik sportchilarning xalqaro musobaqalaridagi muvaffaqiyatlarini namoyish etadigan, mamlakatimizda sport harakatining rivojini ragʻbatlantiradigan markaz boʻlib qoldi. 1996-yil 18oktabrda Toshkentda Temuriylar tarixi davlat muzeyi ochildi. Muzey temuriylar davri ruhini aks ettiruvchi oʻsha davrga xos tarixiy jihozlar, qurol-aslahalar, lashkarboshilar va oddiy jangchilarning kiyim-boshlari, oltindan yasalgan uybuyum ashyolari, musiqa asboblari, Amir Temur, Bobur qoʻlyozmalari, Ulugʻbekning astronomik qurilmalari va boshqa 2000 dan ortiqroq tarixiy, 32 madaniy yodgorliklar bilan jihozlangan. Temuriylar tarixi davlat muzeyi Oʻzbekistonda amalga oshirilayotgan madaniy, maʼnaviy, maʼrifiy ishlar, ilmiy tafakkur markaziga aylandi. Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi yangi binoga koʻchirildi hamda ajdodlarimizning koʻp ming yillik hayoti va madaniyatini ilmiy, xolisona aks ettiruvchi yangi eksponatlar bilan qayta jihozlandi. Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi Yaponiya hukumati tomonidan begʻaraz ajratilgan 38,8 mln iyen pul mablagʻi hisobiga taʼmirlandi, yangi muzey jihozlari, asbob-uskunalari bilan yanada boyidi.21 Oʻzbekiston Prezidentining 1998-yil 12-yanvardagi „Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish toʻgʻ- risida“ gi farmoni va uning bajarilishini taʼminlashga qaratilgan respublika hukumatining „Muzeylar faoliyatini qoʻllab-quvvatlash masalalari toʻgʻrisida“ gi qarori mamlakatimizda muzey ishini rivojlantirish istiqbollarini belgilab berdi. Madaniyat ishlari vazirligi, „Oltin meros“ jamgʻarmasi, Badiiy akademiya, Moliya vazirligi, Mehnat vazirligi muzeylar rahbariyati bilan hamkorlikda muzeylarning rivojlanishi va moliyaviy taʼminoti boʻyicha dastur ishlab chiqildi. Muzeylar davlat muhofazasiga olindi, ularni taʼmirlash, muzey eksponatlarini boyitish davlat budjeti hisobidan moliyaviy jihatdan qoʻllab-quvvatlandi. Muzeylar faoliyatini muvofiqlashtirish, ilmiy-uslubiy yordam koʻrsatish, moddiy jihatdan qoʻllab-quvvatlash maqsadida 1998-yilda „Oʻzbekmuzey“ Respublika jamgʻarmasi tuzildi. Aholining muzeyshunoslik madaniyatini oshirishga koʻmaklashuvchi „Moziydan sado“ jurnali taʼsis etildi va u 1999-yildan boshlab oʻzbek, rus va ingliz tillarida nashr etila boshlandi. Faqat 1999- yilda muzeylarning asosiy fondi 7544 ta tarixiy va madaniy yodgorliklar bilan boyidi. Oʻzbekistonda umumiy maydoni 137150 kv m ni tashkil etadigan 510 ta muzey faoliyat koʻrsatmoqda. Ularda 1,3 milliondan ortiq ajdodlarimiz tarixi, betakror 21 Buyuk siymolar, allomalar (uch kitob). – T.: Meros. 1995, 1996, 1998 33 madaniyatini aks ettiruvchi nodir buyumlar—eksponatlar saqlanmoqda va aholiga namoyish etilmoqda. Mamlakatimizning meʼmoriy yodgorliklarga boy 10 ta shahri tarixiy shaharlar roʻyxatiga kiritilgan. 2500 ta meʼmoriy obida, 2700 ta arxeologik yodgorlik, 1800 monumental sanʼat asari davlat muhofazasiga olingan. Buxoro, Samarqand va Xiva shaharlaridagi 3 ta muzey-qoʻriqxonalarida butun dunyoda eng nodir tarixiy yodgorliklar, meʼmoriy obidalar, monumental sanʼat asarlari saqlanib qolgan, davlat muhofazasida yangidan chiroy ochayotgan muzeylar sifatida eʼtirof etilgan. Mustaqillik sharofati bilan Samarqand muzey-qoʻriqxonasining Registon maydoni yodgorliklari, Shohizinda, Bibixonim meʼmoriy majmuasi, Amir Temur maqbarasi, Afrosiyob muzeyi, Ruhobod majmuasi, Buxorodagi Kalon minorasi va masjidi, Mir-Arab madrasasi, Savdo gumbazlari, Sitorayi Mohi Xosa ansambli, Bahouddin Naqshband majmuasi, Xivaning Ichan qalʼasidagi Koʻhna ark, Muhammad Aminxon madrasasi va masjidi, Islomxoʻja minorasi, Toshhovli saroyi, Jome masjidi, Shahrisabzdagi Dor-us-saodat, Dor-ust-tilovat ansambllari, Amir Òemurning Oq saroyi, Termizdagi Hakim at-Termiziy, Imom Termiziy, Sulton Saodat, Qirqqiz meʼ- moriy yodgorlik majmualari qayta taʼmirlandi. Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabzdagi betakror meʼmoriy yodgorliklar Jahon xalqaro madaniy meros roʻyxatiga kiritilgan. Mustaqillik yillarida xalqimizning meʼmoriy obidalari qatoriga yangidan barpo etilgan Amir Òemur, Alisher Navoiy, Mirzo Ulugʻbek, Ahmad al-Fargʻoniy, Alpomish, Jaloliddin Manguberdi haykallari qoʻshildi. 34 Xulosa Xulosa qilib aytganda, davlat mustaqilligining qo‘lga kiritilishi O‘zbekiston xalqi hayotida muhim tarixiy voqea bo‘ldi. Mustaqillik xalqimizga o‘z taqdirini o‘zi belgilash, o‘zlari uchun munosib turmush yaratish erkinligini berdi. Jahon tarixi guvohlik beradiki, qadim zamonlardan boshlab u yoki bu mintaqalarda yirik imperiyalar tashkil etilgan, ular ko‘plab xalqlarni o‘z manfaatlariga bo‘ysundirgan, asoratga solgan. Biroq ularning barchasi mazlum xalqlarning ozodlik uchun kurashi natijasida parchalanib ketgan. Bu tarixiy jarayon XX asrda ham takrorlandi. Mazlum xalqlarning milliy ozodlik harakati natijasida jahon mustamlakachilik tizimi barbod bo‘ldi, imperiyalar quladi. Dunyodagi yirik imperiya bo‘lmish SSSRning qulashi, parchalanishi ham ana shu tarixiy qonuniy jarayonning natijasi bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining qo‘lga kiritilishi ham obyektiv tarixiy jarayon bo‘lib, xalqimizning uzoq yillar davomidagi olib borgan milliy istiqlol uchun kurashining qonuniy mevasidir. Òarixda bironta qaram bo‘lgan xalq o‘z mustaqilligini osonlikcha qo‘lga kiritmagan. O‘zbekiston xalqi ham mustaqillikni qo‘lga kiritish yo‘lida minglab millatparvar farzandlaridan judo bo‘ldi. Mustaqillik yillarida boy ma’naviy merosimiz, milliy an’analarimiz, rasmrusumlarimiz, diniy qadriyatlarimiz qayta tiklandi. Ona tilimiz — xalq va davlat turmushidagi o‘z o‘rni va ahamiyatiga ega bo‘ldi. Ma’naviy-ma’rifiy ishlar, ta’lim, madaniyat, sog‘liqni saqlash sohalari yuksaldi. Shahar va qishloqlarimizning qiyofasi o‘zgardi, aholining turmush saviyasi o‘sdi. Ma’naviy hayotimizda uyg‘onish yuz berdi, odamlarning tafakkuri va hayotga munosabati o‘zgardi. O‘zbekistonning jahon xalqlari tinchligi va xavfsizligiga mos bo‘lib tushgan tinchliksevar tashqi siyosati uning jahonda mustaqil davlat sifatida tezda tan olinishini ta’minladi. O‘zbekiston BMÒ, EXHÒ, MDH, EKO, Shanxay hamkorlik tashkiloti, Markaziy Osiyo hamkorlik tashkiloti kabi nufuzli xalqaro 35 tashkilotlarning a’zosidir. Dunyodagi nufuzli davlatlar bilan o‘zaro manfaatli hamkorlik qilmoqda. 36 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Shavkat Mirziyoyev. Asarlar. 1-jild. Milliy taraqqiyot yo'limizni Toshkent - «O‘ZBEKISTON» - 2017 2. Shavkat Mirziyoyev. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. . Toshkent - «O‘ZBEKISTON» - 2017 3. Shavkat Mirziyoyev. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent - «O‘ZBEKISTON» - 2016 4. Shavkat Mirziyoyev. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlashyurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovidir. Toshkent - «O‘ZBEKISTON» 2017 5. Шавкат Мирзиёев. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб интизом ва шахсий жавобгарлик-ҳар бир рахбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. Тошкент - «ЎЗБЕКИСТОН» - 2017 6. Sodiqov H., Shamsuddinov R., Ravshanov P., Usmonov Q. O‘zbe kis ton ning yangi tarixi. 1-kitob. Turkiston chor Rossiyasi mus-tam lakachilik davrida. – T.: Sharq. 2000. 7. Jo‘rayev M., Nurullin R. va boshqalar. O‘zbekistonning yangi tarixi. II kitob. O‘zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. – T.: Sharq. 2000. 8. Jo‘rayev N., Fayzullayev T. O‘zbekistonning yangi tarixi III- kitob. Mustaqil O‘zbekiston tarixi. – T.: Sharq. 2000. 9. Qodirov B., Matyoqubov. O‘zbekiston tarixidan mavzular bo‘yi cha ilmiy izohli lug‘at. – T.: 2008. 10. Rajabov Q., Qandov B., Shaymardonov. O‘zbekiston tarixi-ning muhum sanalari. – T.: O‘zbekiston. 2012 11. Levitin I. O‘zbekiston tarixi burilish pallasida. – T.:O‘zbekiston. 2001. 12. Buyuk siymolar, allomalar (uch kitob). – T.: Meros. 1995, 1996, 1998. 13. Jabborov I. O‘zbek xalqi etnografiyasi. – T.: O‘qituvchi. 1994.15. Mirzo Ulug‘bek. To‘rt ulus tarixi. – T.: Cho‘lpon. 1994.. 37 14. Ziyoyev H. O‘zbekiston mustaqilligi uchun kurashlar tarixi. – T.: 2001.18. Usmonov Q. Sodiqov M., Burxonova S. O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – T.: Iqtisod–Moliya. 2006. 15. Usmonov Q. va boshqalar. O‘zbekiston tarixi (XVI–XIX asr-ning birinchi yarmi). 8-sinf uchun darslik. – T.: O‘qituvchi. 2010, 2014. 16. Usmonov Q., Jo‘rayev U. Tarixdan hikoyalar. 5-sinf uchun dars lik. – T.: Cho‘lpon. 2005, 2007, 2011. 17. Usmonov Q. Burxonova S. O‘zbekiston: 15 bunyodkorlik yillari. – T.: Iqtisod–Moliya. 2006. 18. Usmonov Q., Sodiqov M. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar). – T.: Sharq. 2006–2013 (7 marta nashr etilgan). 19. Usmanov Q., O‘zbekiston tarixi. Milliy istiqlol davri. – T.: O‘qituvchi. 2003, 2012 (II marta nashr etilgan). 20. Haydarov H., Usmonov Q. Jizzax tarixi. – T.: O‘qituvchi. 2009. 26. Salimov O. Usmonov Q., Ganiyev D. Yangi O‘zbekistonning 7 zafarli yili. – T.: Sharq. 1999. 21. Usmanov Q. Vahobov A, Burxonova S. Bunyodkorlik yil-lari – tarixiy yutuqlar. Mustaqil O‘zbekiston 20 yoshda. – T.: O‘qi-tuvchi. 2011. Internet saytlar: 1.www.ziyonet.uz 2.www.edu.uz 3.www.google.uz 4.www.turklib.uz 5.www.mirknig.ru 38