OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI DA PREZIDENTI SAYLOVLARI. ANNOTATSIYA Mazkur maqolada, Oʻzbekiston Respublikasida prezidentlik saylovlari jarayonini tahlil qiladi. Maqolada saylovlarning oʻtkazilish tartibi, demokratik islohotlar, saylov kodeksi va saylovlarda ishtirok etuvchi nomzodlar haqida batafsil maʼlumotlar beriladi. Bundan tashqari, maqola saylovlarning mamlakatning ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishiga qanday taʼsir koʻrsatishini oʻrganadi va ularning ahamiyati haqida tahliliy yondashuvni taqdim etadi. Oʻzbekiston Respublikasidagi prezidentlik saylovlari demokratik jarayonning muhim qismi sifatida koʻrib chiqilib, ularning o‘tish jarayoni va natijalari tahlil qilinadi. Kalit soʻzlar: Oʻzbekiston Respublikasi, prezidentlik saylovlari, demokratik islohotlar, saylov kodeksi, siyosiy jarayon, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, nomzodlar. KIRISH Oʻzbekiston Respublikasida Prezidenti Saylovlari Oʻzbekiston Respublikasida prezidentlik saylovlari mamlakatning siyosiy hayotida muhim ahamiyat kasb etuvchi jarayonlardan biridir. Ushbu saylovlar nafaqat davlat boshqaruvidagi rahbariyatni belgilab berish, balki jamiyatning siyosiy xabardorligini oshirish va fuqarolar ishtirokini ta'minlash uchun ham katta rol o'ynaydi. 1991 yilda mustaqillikka erishgandan keyin Oʻzbekiston birinchi prezidentlik saylovlarini oʻtkazdi va bu saylovlar mamlakat siyosiy hayotining yangi bosqichini boshlab berdi. Oʻshandan beri har besh yilda bir marta oʻtkaziladigan prezidentlik saylovlari davlat boshqaruvida yetakchi rolni egallovchi rahbarni saylashda muhim vositaga aylandi. Saylovlarning oʻtkazilish tartibi va saylov kodeksi Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va Saylov kodeksi prezidentlik saylovlarining oʻtkazilish tartibini aniq belgilab beradi. Saylovlar erkin, ochiq va adolatli boʻlishi kerakligi taʼkidlanadi, bu esa demokratik islohotlarning asosi hisoblanadi. 2019 yilda qabul qilingan yangi Saylov kodeksi esa saylov jarayonining yanada ochiqligini va demokratik tamoyillarga muvofiqligini taʼminlashga qaratilgan qator yangiliklarni kiritdi. Prezidentlikka nomzodlar siyosiy partiyalar tomonidan ko‘rsatilishi mumkin, shuningdek, fuqarolar tashabbus guruhlari orqali mustaqil nomzodlar ham saylovlarda ishtirok etishi mumkin. Nomzodlar oʻz saylovoldi dasturlarini ishlab chiqishlari va aholi bilan uchrashuvlar oʻtkazishlari lozim. Bu jarayonlar davlat organlari tomonidan nazorat qilinadi va Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy saylov komissiyasi tomonidan boshqariladi. Demokratik islohotlar va saylovlarning ahamiyati Prezidentlik saylovlari demokratik islohotlarning amalda qoʻllanishining asosiy mezonlaridan biridir. Oʻzbekiston soʻnggi yillarda oʻtkazgan demokratik islohotlar natijasida saylov jarayonining ochiqligini va shaffofligini taʼminlashda muhim qadamlar qoʻydi. Bu islohotlar, jumladan, yangi Saylov kodeksining qabul qilinishi, saylov jarayonidagi demokratik prinsiplarga sodiqlikni oshirdi va xalqaro kuzatuvchilarning eʼtiborini qozondi. Saylovlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga taʼsiri ham muhim omil hisoblanadi. Mamlakat prezidenti sifatida saylangan shaxsning siyosiy va iqtisodiy dasturlari davlatning kelgusi rivojlanish yoʻnalishini belgilab beradi. Shu sababli, saylovlar nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy barqarorlik uchun ham ahamiyatlidir. MUHOKAMA VA NATIJALAR O‘zbekiston Respublikasi tashkil topganidan beri 12 kishi rahbarlik qilgan, shulardan 10 nafari sobiq Ittifoq davrida yuqoridan tayinlangan, 2 nafari – Islom Karimov va Shavkat Mirziyoyev – mustaqil O‘zbekistonni saylovlarda g‘olib chiqib boshqargan. O‘zbekistonda prezidentlik instituti 31 yillik tarixga ega bo‘lib, shu davr mobaynida 6 marta prezidentlik saylovlari o‘tkazilgan. 1991 yil O‘zbekiston Respublikasi yangi davlat sifatida dunyo xaritasida paydo bo‘ldi va uni rasman boshqarish uchun kim saylanishi xalq tomonidan hal etiladigan vaqt keldi. Garchi 1990 yilda prezidentlikka saylov bo‘lgan bo‘lsa-da, u vaqtda O‘zbekiston hali SSSR tarkibida edi va saylov Oliy Sovet sessiyasida o‘tkazilib, fuqarolar bu jarayonda bevosita ishtirok etmagan edilar. 1991 yil 29 dekabrda o‘tkazilgan saylov bir qancha qiziqarli jihatlar bilan ajralib turadi. Bu saylov O‘zbekiston tarixida xalq tomonidan bevosita davlat rahbari saylangan birinchi saylov edi. Saylovda g‘olib bo‘lgan Islom Karimovga raqiblik qilgan «Erk» partiyasining nomzodi Salay Madaminov (Muhammad Solih) rasman 12,5 foiz ovoz to‘plagan. Bu saylovda, shuningdek, O‘zbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov Xalq Demokratik Partiyasi nomzodi sifatida ishtirok etib, o‘z prezidentlik saylovlarida nisbatan eng kam ovoz to‘plagan (86 foiz yoki 8 514 136 ovoz). Ovoz beruvchilarning 0,4 foizi saylovda taklif etilgan «Hammaga qarshi» tanloviga ovoz bergan. Ushbu saylovlar yuqori ishtirok ko‘rsatkichi bilan ham esda qolarli – 94,2 foizlik davomat bilan o‘tgan. Bu saylovlar ikkinchi tur bo‘lishi ehtimoli yuqori bo‘lgan saylovlar edi. Saylov jarayonida radio orqali e’lon qilingan dastlabki ma’lumotlarda Islom Karimov 40 foiz, Salay Madaminov esa 30 foiz ovoz olgani aytilgan edi. Amaldagi qonunchilikka muvofiq, birinchi turda hech bir nomzod 50 foizdan ortiq ovoz olmasa, ikkinchi tur o‘tkazilishi kerak edi. Ko‘pchilik ikkinchi tur bo‘lishini kutayotgan bir paytda, radio orqali e’lon qilingan ma’lumotlar rasman rad etiladi. Keyinchalik muxolifat saylov jarayonida firibgarliklar bo‘lganini iddao qiladi, ammo MSK va hukumat vakillari buni inkor etib, muxolifatni provokatsiyada ayblaydi. 2000 yil 1991 yildagi saylovlardan keyin navbatdagi saylovlar 1996 yilda o‘tkazilishi kerak edi. Biroq, 1995 yil 26 martda o‘tkazilgan referendum natijasida 99,6 foiz ovoz bilan Islom Karimovning prezidentlik vakolati 2000 yilgacha uzaytirildi. 2000 yilning 9 yanvarida o‘tkazilgan saylovlar ishtirok darajasi bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichni qayd etdi — 95,9 foiz. Bu saylovda Islom Karimov O‘zbekiston tarixidagi prezident saylovlarida eng yuqori ko‘rsatkich — 91,95 foiz ovoz to‘plaganligi bilan esda qoldi. U yangi tashkil etilgan (va tez orada faoliyatini to‘xtatgan) «Fidokorlar» partiyasi nomzodi sifatida ishtirok etgan edi. Bu saylovlarda "Hammaga qarshi" varianti olib tashlangan. Islom Karimovning yagona raqibi bo‘lgan XDP nomzodi Abdulhafiz Jalolov 4,71 foiz ovoz oldi. Qiziq bir jihat shundaki, Jalolov saylov jarayonida mahalliy va xorijiy ommaviy axborot vositalari oldida Islom Karimovga ovoz berganini va uning siyosatini qo‘llabquvvatlashini ochiq aytgan. 2007 yil 2002 yil 27 yanvarda o‘tkazilgan referendumda 91,78 foiz ovoz bilan prezidentlik muddati 5 yildan 7 yilga uzaytirildi. 2007 yil 27 dekabrda bo‘lib o‘tgan navbatdagi saylov nomzodlar soni ortishi va ulardan biri ayol bo‘lganligi bilan tarixda qoldi. Amaldagi prezident Islom Karimov endi uchinchi partiya — O‘zLiDeP nomzodi sifatida saylovda ishtirok etdi. Saylovchilarning 90,6 foizi qatnashgan bu jarayonda Islom Karimov 88,1 foiz ovoz bilan g‘olib chiqdi. Uning eng yaqin raqibi Asliddin Rustamov 3,17 foiz (XDP), Dilorom Toshmuhammedova 2,9 foiz («Adolat» SDP), va Akmal Saidov esa 2,85 foiz ovoz to‘pladi. Bu saylovning yana bir muhim jihati shundaki, Akmal Saidov biror bir partiya vakili sifatida ishtirok etmagan, balki Saylovchilar tashabbuskor guruhi nomzodi sifatida qatnashgan. 2015 yil 2015 yil 29 martda o‘tkazilgan navbatdagi prezidentlik saylovida ham to‘rt nafar nomzod qatnashdi. Ushbu saylovning o‘ziga xos tomoni shundaki, ilgari mag‘lub bo‘lgan nomzod — Akmal Saidov bu safar «Milliy tiklanish» partiyasi vakili sifatida yana ishtirok etdi. Saylovda 91,08 foiz saylovchilar (18,9 mln) qatnashdi. Natijada, Islom Karimov 17 122 597 saylovchi ovozi bilan 90,39 foizlik natijani qo‘lga kiritib, prezidentlik maqomini saqlab qoldi. Akmal Saidov 3,08 foiz ovoz bilan ikkinchi o‘rinni egalladi, XDP nomzodi Hotamjon Ketmonov 2,92 foiz ovoz to‘pladi. To‘rtinchi nomzod, «Adolat» sotsial-demokratik partiyasi vakili Narimon Umarov esa 389 024 saylovchining ovozi (2,05 foiz) bilan eng past natijani qayd etdi. 2016 yil Islom Karimovning vafotidan so‘ng sodir bo‘lgan jarayonlar ko‘pchilikning yodida. Prezident davlatni boshqarish qobiliyatini yo‘qotgan taqdirda, uning vakolatlarini bajarishi kerak bo‘lgan Senat raisi Nig‘matilla Yo‘ldoshev bu mas’uliyatni o‘z zimmasiga olmasligini bildiradi. Shundan keyin bosh vazir lavozimida faoliyat ko‘rsatgan Shavkat Mirziyoyev O‘zbekiston Respublikasi prezidentining vazifasini bajaruvchi sifatida tayinlanadi va 2016 yil 8 sentabrdan 14 dekabrgacha ushbu maqomda ishlaydi. 2016 yil 4 dekabrda O‘zbekistonda beshinchi prezidentlik saylovlari o‘tkaziladi va unda saylovchilarning 87,73 foizi ishtirok etadi. Ushbu saylovlarda to‘rt nafar nomzod kurash olib boradi. O‘zbekiston liberal-demokratik partiyasidan nomzod bo‘lgan Shavkat Mirziyoyev 88,61 foiz ovoz bilan g‘olib chiqadi. Qolgan nomzodlar orasida Xalq Demokratik Partiyasidan Hotamjon Ketmonov 3,73 foiz, «Adolat» sotsial-demokratik partiyasidan Narimon Umarov 3,46 foiz, va «Milliy tiklanish» partiyasidan Sarvar Otamurotov 2,35 foiz ovoz to‘playdi. 2021 yil Amaldagi qonunchilikka ko‘ra prezidentlik vakolatlari 5 yil bilan cheklangani sababli, navbatdagi saylovlar 2021 yilning 24 oktyabrida o‘tkazildi. Bu saylovlarning o‘ziga xosligi shundaki, unda 5 nafar nomzod ishtirok etib, har bir ro‘yxatdan o‘tgan partiya o‘z vakiliga ega bo‘ldi. Amaldagi prezident Shavkat Mirziyoyev O‘zLiDeP partiyasidan nomzod sifatida qatnashib, 80,01 foiz ovoz to‘plab g‘olib chiqadi. Qolgan nomzodlar orasida Maqsuda Vorisova 6,6 foiz (XDP), Alisher Qodirov 5,5 foiz («Milliy tiklanish»), Narzulla Oblomurodov 4,1 foiz (Ekologik partiya), va Bahrom Abduhalimov 3,4 foiz («Adolat» SDP) ovoz yig‘adi. XULOSA Barcha ko'rsatilganlarni xulosalaylik, Oʻzbekiston Respublikasida prezidentlik saylovlari davlatning siyosiy hayotidagi muhim jarayonlardan biri boʻlib, mamlakatning demokratik tamoyillariga sodiqligini ifoda etadi. Ushbu saylovlar orqali nafaqat davlat rahbari saylanadi, balki jamiyatning siyosiy xabardorligi va fuqarolik ishtiroki ham taʼminlanadi. Oʻzbekistondagi prezidentlik saylovlari mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga bevosita taʼsir koʻrsatadi va davlatning kelgusi taraqqiyotiga asos soladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov, I. A. (1992). **O‘zbekiston: Milliy mustaqillik, iqtisod, siyosat, mafkura**. Toshkent: O‘zbekiston. 2. Abdujalilov, S. (2006). **O‘zbekiston Respublikasi prezidentlik saylovlari tarixi**. Toshkent: Ma’naviyat. 3. Matyoqubov, U. (2021). **Prezidentlik saylovlari: O‘zbekistonda saylov jarayonining rivojlanishi**. Toshkent: Yangi asr avlodi. 4. Niyozov, S. (2017). **O‘zbekiston siyosiy tarixi**. Toshkent: O‘qituvchi. 5. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Saylov Komissiyasi. (2022). **O‘zbekiston prezidentlik saylovlari: Rasmiy ma’lumotlar va tahlillar**. Toshkent: MSK nashriyoti.